Такую я прыдумаў мову.
Мову, што не прыгнятае.
“Так, — адказаў я, падумаўшы. — Вядома, я жыву не адзін. Я жыву зь Верачкай”.
Ён дзіўна страпянуўся, быццам ад холаду.
“Зь Верачкай-паперачкай”, — прамовіў я чамусьці, гэтым разам па-беларуску.
І дастаў тэлефон, пакруціў у руках. Нібы паказаць хацеў, што ня хлушу, што зараз гэтая штукенцыя можа пазваніць і загаварыць жаночым голасам.
Ён кіўнуў.
“Хачу пракаціцца на тваім ровары, — сказаў я зноў на бальбуце. — Ты ня супраць?”
“Вядома, не”, — ён зьдзіўлена падняўся, адчапіў замок. Пакорліва даў мне ў рукі стырно, нібы я яго абяззбройваў. Дурное хлапчанё. Я закінуў нагу, як сабака каля слупа. Даўно я так высока не падымаў ногі. Ажно нешта хруснула ў крыжы.
І вось я ўжо імчаў па Праспэкце, паўз сьцягі, людзей, разразаючы вецер. На поўнай хуткасьці выехаў на мост празь Сьвіслач. Козьлік застаўся дзесьці далёка, за столікам каля “Шчодрага”, і я быў рады, што ня трэба глядзець у ягоны чырвоны закаханы твар.
Некалі, у маім папяровым дзяцінстве, я, вядома ж, меў ровар — той самы савецкі “Бусел”, на якім усе мы даехалі да канца імпэрыі. Але я тады жыў у самым аддаленым мікрараёне і насіўся толькі вакол яго бэтонных дамавінаў — або праз паўжывы лес на бруднае азярцо, па прамой і доўгай вуліцы Прамысловай, дзе стаялі адны заводзкія карпусы. Я ніколі яшчэ ня бачыў цэнтар гораду з роварнага сядзеньня, ніколі яшчэ не заваёўваў роварным стырном гэтых шырокіх плякатных вуліц, гэтай гордай прасторы, гэтай пустаты сапраўднага гораду. Таму, круцячы пэдалі Козьлікавай машыны, я адчуваў, што ў маім жыцьці пачаўся нейкі зусім новы этап. Невядомасьць біла мне проста ў твар. А ў галаве шумелі дрэвы парку Янкі Купалы, бязладна счэпленыя словы бальбуты, жывёльныя галасы машынаў, пранізьлівы геамэтрычны грукат менскай архітэктуры, кожная лінія — нота, кожны кут — рытмічны ўдар у скронь...
Я павярнуў у парк, скінуў хуткасьць, даехаў да помніка Купалу і спыніўся.
Сеў на лавачку, дастаў цыгарэту.
Намертва расставіўшы ногі, Купала чакаў, што яму скажуць: “Зьнята!” — але ніхто не сьпяшаўся вызваліць ягоную тушу ад нязручнай позы.
Тут былі толькі мы: каменны чалавек і я. За сьпінай бронзавага Лупакі купаліся голыя дзеўкі. Але ён ня меў права павярнуцца.
“Зьнята”, — прамовіў я напаўголасу.
Ён скасавурыў вочы. Але не варухнуўся. Ня я быў тут рэжысэрам. Ледзь бачныя скулы ягоныя напружыліся.
“Tuputa hitrutima, finita la commedia”, — сказаў я трошкі гучней і ўсьміхнуўся.
А вось калі Лупаку перакласьці на бальбуту.
Гэта табе ня Імрэ фон Штукар. І ня Эзра Паўнд.
Прасьцей, вядома, гэтае:
“Kau vou aiduzu, u ujma kvaj kopjutima?
Belarusutika”.
А вось гэтае ўжо цяжэй — але ж і прыгажэй:
“Mizoj liutima, mizoj sprugutikama
Mau Tutima belarusoje...”
Прыгожую я прыдумаў мову. Маркотную, тужлівую, працяжную, як песьня над балотамі-пусткамі.
Козьлік знайшоў мяне толькі праз гадзіну. Я здалёк заўважыў ягоную разгубленую постаць, што мільгала між паркавых дрэваў, раз-пораз зьліваючыся зь зелянінай — бо і футболка на Козьліку была зялёная, травеньская, ён падышоў і сеў побач, круцячы ў руках роварны замок на гумовай каўбасе.
“Верачка званіла”, — схлусіў я. І варта мне было прамовіць яе імя, як быццам бы шчоўкнула нешта пад лаўкай — нібы дрэвы, і каменны чалавек на пастамэнце, і нават голыя купальніцы, і шапка Дзяржцырку за парканам з вазамі прысунуліся бліжэй і натапырылі вушы. Я адагнаў ад вачэй лянівую травеньскую інсэкту і сказаў напаўголасу, на бальбуце:
“Хочаш, раскажу, як мы пазнаёміліся?”
Козьлік кіўнуў. Па-мойму, ён хацеў ад мяне ўсяго — і чым болей. І я, не павышаючы голасу, загаварыў. Словы клаліся на паперу надвячорка роўна, ладна, выляталі нібы самі сабой. Быццам бальбута была маёй роднай мовай.
“Аднойчы я зразумеў, што прайграў. Некалькі гадоў таму, увечары, калі не было яшчэ ні гэтых столікаў каля “Шчодрага”, ні бальбуты, ні Верачкі, я ясна ўсьвядоміў, што апошнія дваццаць гадоў майго жыцьця былі Эпохай Паразы. Так, я называю гэта Эпохай — бо маё жыцьцё да таго моманту было Гісторыяй, яно ішло за вялікай гісторыяй і адбівалася ў ёй, і вялікая гісторыя кіравала, а мая блыталася пад нагамі. А цяпер вялікая гісторыя далёка наперадзе, а я застаўся там, дзе быў. Спачатку я апраўдваўся, што гэта не мая віна, мяне трымаюць: звычкі, здароўе, час, абставіны. Але цяпер разумею, што проста прайграў.
Дваццаць гадоў запар я толькі і рабіў, што цярпеў паразу за паразай. Мне было прыкладна як табе цяпер, мой Козьлік, калі адбылася першая параза — і я не зьвярнуў на яе ўвагі. Спачатку я паступіў на філфак — але так і не зрабіўся нікім, апрача як чалавекам з дыплёмам. Белы слоўнік з майго папяровага дзяцінства казаў, што будучыня белая і варта толькі захацець, каб нечага дасягнуць, усе дарогі адкрытыя. Ён хлусіў. Хлусіць дзецям — гэта ж так проста, і за гэта нічога ня будзе, праўда? Я пісаў вершы — але іх ніхто так і не прачытаў. Тыя людзі, якім я іх паказваў, хвалілі мяне і называлі шматабяцальным — і што з гэтага выйшла? Нічога. Ніхто не сказаў мне: давай выдадзім кніжку, ніхто не напісаў пра мяне ні радка, ніхто не паспрабаваў нават зразумець, што я хачу сказаць. Ніхто нават не назваў мяне няздарам. Проста — маўчаньне. Цішыня. Нішто і нічога. Пішы, сказалі мне. А ня хочаш, не пішы. Я працаваў над сабой. Я ставіўся да сябе крытычна. Я прачытаў столькі разумных кніг, я ператварыў іх усе ў граніт, зь іх можна было зрабіць некалькі вось такіх бронзавых і каменных істуканаў. Я верыў у веды. Я змагаўся з амбіцыямі і верыў, што терпеніе і труд всё перетрут. Вынік быў нулявы. З гэткім самым посьпехам я мог нічога не чытаць, лічыць сябе геніем і ляніва паплёўваць на астатніх. Ні ад таленту, ні ад амбіцый, ні ад самакрытычнасьці, ні ад знаёмстваў, ні ад працавітасьці, ні ад мэтанакіраванасьці нічога не залежыць, Козьлік. Наогул нічога ні ад чога не залежыць і нікому на сьвеце нічога ніколі ні ад кога ня трэба. Вось тое, што я зразумеў. На жаль, занадта позна.