У аўтобусе ён напісаў Айсу — тыя самыя тры запаветныя словы, пабачыўшы якія, яна, вядома ж, усьміхнецца:
“Пакармі маіх катоў”.
Пальцы дрыжалі, рот поўніўся нейкай загадкавай брыдкай субстанцыяй, якую немагчыма было да канца выплюнуць. Галава ўжо не трашчала — бо Скіма абачліва выпіў тры пігулкі востабэзагестэрніну, але боль проста сышоў некуды ўглыб і таму кожная думка ныла, як зашчэмлены пару дзён таму палец. Ніколі зноў — цяжка варочаў ён панылую думку. Яна яго напаіла, гэтая мядзьведзіца. Напаіла і спаць паклала. А магла б і забіць — сваімі мядзьведжымі ласкамі і гіганцкімі порцыямі атруты.
І ўсё ж ён слаўна папрацаваў у Празе, адзначыў Тэрэзіюс Скіма, разглядваючы ў акно аўтобуса замкнёныя, нібы зашпіленыя на ўсе гузікі, старамодныя вілы і праржавелыя рэклямныя шчыты.
Ён ужо бываў у Парыжы — неяк з Мары, ягонай першай жонкай, яны зьнялі тут, недалёка ад Лацінскага кварталу, маленькі пакой, зусім малы, затое на цэлы месяц, такі імклівы і такі шчымлівы летні месяц: кожны дзень пілі віно (тады ён яшчэ піў віно!), глядзелі сучаснае францускае кіно, спрачаліся пра мастацкую вівісэкцыю, якая тады перажывала свой росквіт... і гулялі па ўзьбярэжжы Сэны, хаваючы сваё расчараваньне — бо Парыж выявіўся такім самым, як яны і ўяўлялі, ён усяляк намагаўся спраўдзіць іхныя мары і выраўняць сябе ў адпаведнасьці з уяўнай турыстычнай лінейкай, на якой штрыхамі былі нанесеныя ўсе прыкметнасьці і вабноты. Якія ж яны былі маладыя. Мары ведала францускую, ён не — таму гаварыла яна, а ён маўчаў, і на месцы бародкі ў яго тады вырас падобны да ружы фурункул, і ад мазі апух яшчэ больш, і ён хацеў пракалоць яго... а Мары спрабавала спакусіць іхная суседка, і Скіма ня ведаў, як яму быць: суседка гаварыла адно па-француску, а ўдарыць яе ці хаця б штурхнуць яму нават у галаву не прыходзіла. Такія вось успаміны.
Толькі цяпер, едучы з аэрапорту ў горад, Скіма прыгадаў, што падчас іхных тагачасных шпацыраў па беразе Сэны яны з Мары яшчэ бачылі сьмешныя фігуры прадаўцоў кніжак... Букіністаў. Яны былі падобныя да актораў вулічных тэатраў: такія самыя нерухомыя, зь ненатуральнымі ўсьмешкамі скульптураў, нейкія замшэлыя, нібы ўрослыя ў каменныя парапэты над ракой — зь імі фатаграфаваліся, іх ляпалі па мяккіх плячах, іх прасілі ссунуць люльку або цыгару ў куток рота, каб здымак атрымаўся больш маляўнічы. Але ніхто ня корпаўся ў іхным згнілым ад сырасьці багацьці, ніхто не купляў у іх кнігі — аднаго парыскага лета не хапала, каб высушыць старыя старонкі, на іх ужо тады глядзелі з гідлівасьцю: на гэтых закашляных мужчын і сіваватых жанчын, якія зь безнадзейнай упартасьцю шыхтаваліся ўздоўж ракі каля сваіх зялёных адкідных кантэйнэраў. Тэрэзіюс Скіма са сваёй Мары таксама зрабілі там здымак — дзе ён цяпер? Умомант ператраўлены сецівам, забыты імі самімі адразу пасьля вяртаньня, кінуты ў пашчу тагачасных сацсетак і праведзены легкадумнай усьмешкай, ён зьнік, высах, як пляма на краі аслабелай памяці. І цяпер успамінаеш яго — і быццам прыдумляеш усё наноў.
“Пакармлю. А ты дзе?”
“У Парыжы. Ён быў тут”, — адказаў Скіма, адчуваючы, што памірае ад смагі. Яму не было патрэбы тлумачыць, хто такі гэты “ён”. Гэта і праўда быў ужо ня толькі ягоны нябожчык. Але толькі Скіма мусіў дайсьці да канца — і тады ён раскажа іншым, хто такі чалавек з “Розэнгартэну”. Калі, вядома, некаму гэта яшчэ будзе цікава.
“Прабачце, вы немец?” — спытала па-нямецку з моцным акцэнтам пажылая жанчына, якая рабіла выгляд, што не зазірае ў ягоны тэлефон.
“Я бэрлінец”, — адказаў Тэрэзіюс Скіма.
“Проста... Проста я пабачыла, што...” — жанчына неяк мітусьліва засоўгала чырвонымі абветранымі рукамі.
“Што вы пабачылі? — Скіма зірнуў на яе так, што яна пачырванела. — Гатычныя літары на маім запясьці? Свастыку? Дно маёй цёмнай душы?”
“Не, — яна пакрыўджана адвярнулася. — Проста я таксама зь Нямеччыны. Але я руская. Жыву ў Дрэздэне. Лячу мая дачка...”
“Руская? — Тэрэзіюс Скіма зь цікаўнасьцю разглядваў яе трохі косыя вочы, скулы, шырокае падбародзьдзе. — Мяркуючы па акцэнце, вы прыехалі нядаўна. Як вам удалося вырвацца? Праз Граніцу ж нікога не пускаюць”.
“Я прыехаць пятнаццаць гадоў таму, — зноў пачырванела жанчына. — Калі яшчэ было можна. Проста... Проста я толькі цяпер пачала вучыць нямецкую мову”.
“А раней?”
“Раней? Ну, я неяк ня мела патрэбы, — пераканана паціснула плячыма жанчына. — І чаму не пускаць. Гэта можна — ехаць у Расія. Праз Граніца. Калі ты купіш Putsiowka. Або калі ты член”.
“Член?”
“Член Таварыства “Drushbamir”. Ходзіш на лекцыя, вучыш руская мова, маеш значок. Можна на экскурсія. Гэта цяжка, але... Але магчыма”.