Няўжо вунь той — гэта я?
Хіба мама любіла такога — жоўта-шэрага, паўсівога, і ўсёведнага, нібы зьмяя? І агеньчык вечаровага алькаголю гарэў унутры таго Скімы, такі цёплы і падманліва ўпэўнены, як чайнік у прамерзлых руках. Гэта быў іншы, няісны чалавек, здань нездаровага кніжнага паветра — і ўсё ж гэта мог быць ён, Скіма, і таму гэта быў і ён таксама, і таксі сноўдалі па вузкай вуліцы, галосячы кляксанамі, і гадзіньнік на Нотр-Дам быў дакладны, як ніколі.
Што такое праўда, што такое рэальнасьць — калі ты стаіш каля старое кнігарні і разумееш, што той, іншы, рэальнейшы за цябе? І што такое беднасьць і сьмерць — калі ты можаш адчуваць такі голад і такую жорсткую жарсьць?
Тэрэзіюс Скіма стаяў каля кнігарні зь дзіўнай назвай, нібы сабака, якога пакінулі тут, пакуль гаспадар выбіраў сабе кнігу ў цесных праходах папяровага замку. Але вось ужо абрысы сьціраюцца, кнігі робяцца прахам, парашком, парай, зьнікаюць — і знаёмыя парасткі болю абвіваюць тваю галаву.
Той прывідны пан у капелюшы з кійком нацягнуў павадок — і Тэрэзіюс Скіма адпусьціў сутаргава заціснутую ў руцэ бародку.
Ён увайшоў і нерашуча спыніўся. Дзяўчына, што сядзела на касе, прыўзьняла галаву.
“Вы не Нгуен?” — спытала яна па-француску, але ён зразумеў.
“Не”, — сказаў Тэрэзіюс Скіма, падымаючыся і аглядваючы кнігарню. Усё тое самае: стэляжы, драўляныя паліцы, якія займалі ўсе сьцены, у глыбіні — лесьвіца, што вядзе наверх. Дзяўчына на касе зрабіла выгляд, што страціла да Скімы інтарэс, а сама паглядвала на яго з ухвалай. Скіма і сам ведаў, што нягледзячы на галаўны боль і стому апошніх дзён, ён захоўвае добрую форму. Калі ты стылёвы мужчына — абставінам цяжка цябе сапсаваць.
Наверсе рыпнула падлога і пачуўся незадаволены голас. Няўжо тут ёсьць яшчэ нехта?
У самалёце ён прачытаў пра тое, як зьявілася гэтае месца. У 20-х гадах мінулага стагодзьдзя, амаль сто трыццаць гадоў таму амэрыканцы ехалі ў Парыж, да культуры, мастацтва, да свабоды і экспэрымэнту. Беглі ад правінцыйнасьці, убоства, пыхі, кансэрватыўнасьці. Беглі ад амэрыканскай мары. Ад культу даляра. Бралі білеты на параплавы, у адзін канец, цягнуліся праз акіян, каб занурыцца ў самы вір жывога мастацтва. Бэрлін і Парыж. 1920-я... Час, калі жыў Скімаў прадзед — здаецца, ён быў літовец. А можа, і не. Пра літоўцаў у Парыжы Тэрэзіюс Скіма нічога ня ведаў, а вось амэрыканцы жылі тут настолькі поўным жыцьцём, што мелі свае выдавецтвы, часопісы, сваё кола. Свае кнігарні. Як гэтая — вакол якой круцілася парыская багема ўсіх нацыянальнасьцяў. Сыльвія Біч — так звалі амэрыканку, якая замуціла тут “Шэксьпір і кампанію”. Іранічная інтэлектуалка, пісьменьніца, багемная цётка, а яшчэ — жарсная чытачка, яна адчыніла тут ня проста краму — а сапраўдны клюб для ўсіх, хто не баяўся мяняць літаратуру і імкнуўся намацаць дно мовы. Любой мовы — але, вядома, найперш ангельскай. Спачатку кнігарня месьцілася за пару кварталаў адсюль, у канцы трыццатых зачынілася, пасьля акупацыі і вайны адчынілася ўжо ў іншым месцы — але захаваўшы дух тых дваццатых, які яшчэ стагодзьдзе жывіў літаратуру ўсяго сьвету.
Інэрцыя, падумаў Скіма. Інэрцыі далёкіх дваццатых хапіла на тое, каб сто з гакам гадоў спараджаць паэтаў і пісьменьнікаў. І вось інэрцыйная сіла скончылася. Кола нарэшце застыла. У самых затуманеных вачах яшчэ мільгаюць сьпіцы, але гэта ўжо ілюзія. Больш нічога ня будзе.
Ён прайшоў па кнігарні, прабег вачыма па целах здранцьвелых кніг, узяў адну — але ня здолеў запомніць нават назву, назва была доўгая, як дарога; паставіў на месца, пастукаў абцасамі па мазаічнай падлозе, ён пачынаў мерзнуць.
“Вам дапамагчы?” — па лесьвіцы спускалася сівавалосая жанчына. Яму хацелася, каб жанчыну звалі Сыльвія, ён занадта моцна зьвязаў гэтае месца з прачытаным артыкулам, ён чамусьці адчуў няёмкасьць, калі яна, уся ў чорным, такая маленькая і худая, быццам у супрацьлегласьць праскай Пэтры, зьдзіўлена паціснула яму руку.
“Так... — з натугай падбіраючы ангельскія словы, ён пачаў тлумачыць і падумаў, што ягоны голас гучыць з кожным днём усё гучней, нібы ён маніць ім, усім гэтым кнігарам, вар’ятам, аскепкам мёртвага сьвету. — Так. Мяне завуць Тэрэзіюс Скіма, я шукаю чалавека, што, як відаць, пражыў тут у вас нейкі час”.