“Бранка, — яна недаверліва глядзела на яго, шэрыя хваравітыя вочы стомлена абмацвалі Скімаў твар і вярталіся да ягонай бародкі. — Тут кнігарня, а не гатэль...”
“Чалавек, якога я шукаю, быў паэтам, — сказаў Скіма. — Рускім... дакладней, наколькі я разумею не зусім рускім паэтам. Ён памёр некалькі дзён таму ў Бэрліне. Акурат у гатэлі. Ён баяўся памерці ў гатэлі — і ўсё ж памёр. Без дакумэнтаў, ня маючы ні сваякоў, ні знаёмых. Знайсьці ягонае імя і высьветліць, кім ён быў — мая праца. Але ня толькі праца...”
“Што вы маеце на ўвазе? — нечакана спытала гэтая сівая Бранка. Ён думаў, яна прапусьціць яго апошнія словы міма вушэй, а яна ўчапілася ў іх, нібы ёй і праўда было важна. — Што ж вы маеце на ўвазе, калі кажаце: ня толькі праца?”
“Чамусьці... — Скіма замаўчаў, пакруціў у руках нейкую тоўстую кнігу. — Чамусьці мне важна зразумець, кім ён быў. Я ня ведаю, чаму. Але ніводная справа яшчэ не прымушала мяне так... так адчуваць яе важнасьць... Прабачце. Я зусім забыў ангельскую”.
“Вы немец?”
“Я бэрлінец, — адказаў Скіма. — Мне ўдалося сёе-тое высьветліць. Пасьля таго, як ён пажыў у вас, гэты чалавек выправіўся ў Прагу. Затым у Гамбург. Затым у Бэрлін. Ад яго засталося вось гэта. Нататнік. Кніга, якую ён напісаў. І пяро”.
“Што?”
“Пяро”, — Скіма паказаў яго хуткім рухам, але Бранка ўзяла пяро, паклала на далонь і ўважліва разглядзела. Яму падалося — зь нейкай пяшчотай.
“Вы яго памятаеце?” — спытаў Скіма.
“Так, — памаўчаўшы, сказала Бранка. — Рускі зь пяром. У нас жывуць паэты. Часам. Калі яны прыходзяць сюды, бо так бывае зусім не заўжды. Гэта традыцыя...”
“Як гэты кот?”
Па сходах спусьціўся белы пухнаты самец, усеўся каля ног Скімы і пачаў лізаць сабе паміж ног — гледзячы, як тонкі язык дзелавіта працуе над чырванаватымі прыпухласьцямі, Скіма ўявіў, як ягоныя каты цяпер вітаюць Айсу, труцца аб яе ногі, і яна думае, гладзячы іхныя хітрыя сьпіны, што любоў існуе.
“Так. Тут ужо стагодзьдзе жывуць каты. І часам сабакі. Дзіўна, звычайна ён не спускаецца, там, наверсе, цяплей, — сказала Бранка. — Окей, я раскажу вам. А лепш пакажу. Хадземце. У нас сёньня чытаньне... калі гэта можна так назваць. Людзі, якія прыйдуць, не выклікаюць у мяне нічога, апрача прыступу нудоты. Вы былі калі-небудзь на паэтычных вечарах?”
“Два дні таму, — сказаў Скіма, падымаючыся за ёй па лесьвіцы і зь нечаканым задавальненьнем удыхаючы пах кніг. Як курэц удыхае дым. — Але мяне таксама ледзь не званітавала. Няўжо ў Парыжы таксама існуе “Абажур””?
““Абажур”? У нас іх называюць інакш... — адгукнулася Бранка і назвала нейкае шыпучае слова, якое Скіма не запомніў. — Але яны купляюць нешта. Плацяць за свае забавы. Таму я не магу іх выгнаць. Прынамсі, ёсьць ілюзія, што мы жывем. А там, можа, сьвет зьменіцца. І ўсё вернецца. Не адразу, пакрысе, маленькімі крокамі...”
“Вы думаеце?”
“Інакш навошта тут заставацца?”
“Сапраўды”, — прамовіў Скіма, так і ня здолеўшы надаць голасу аптымізму.
І вось ён пабачыў тое, што шукаў. Маладыя паэты спалі проста сярод кніг, на паліцах, якія, прыкрытыя нясьвежымі фіранкамі, месьціліся проста на старых стэляжах, даўным-даўно ўжыўленых у гэтыя каменныя сьцены.
“Вось тут. Тут ён начаваў. А больш я нічога пра яго ня ведаю, — хутка сказала Бранка. — Але пяро памятаю. Гэта было сьмешна. Пяро... Гэта адзінае, што я запомніла. Калі б не пяро, ён даўно вылецеў бы ў мяне з галавы, гэты ваш... бе-ла-рус... Як яго звалі?”
“Гэта я яшчэ мушу высьветліць, — мякка нагадаў Скіма. — Вы пэўныя, што тут?”
“Мне даводзілася яго будзіць. Ён непрыгожа спаў... Ведаеце, ёсць людзі, якія сьпяць прыгожа. Як львы. Львіцы. І ёсьць тыя, каго хочацца задушыць у сьне. У імя эстэтыкі, вядома”.
“Так, вядома, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — Львіцы і сабакі”.
“Сабакі? Я люблю сабакаў”.
“А я ўвесь час успамінаю дзяцінства, — Скіма паправіў спадніцу. — У майго сабакі цякла з рота сьліна, калі ён спаў. І хацелася зашыць яму пашчу. Іголкай”.
Бранка пагардліва зірнула на яго, а потым на гадзіньнік, а потым некуды далёка, за няісны, няясны далягляд — такі позірк бывае ў п’яных людзей, калі яны задумваюцца пра справы.
Трэба было тэрмінова зьмяніць тэму.
“Здаецца, у вас мусіў быць стогадовы юбілей? Ці яшчэ будзе?” — спытаў ён нерашуча, зазіраючы ў нішу між кніжных радоў. Ён сам наўрад ці тут зьмясьціўся б.
“Ня час для юбілеяў, — хмурна прамовіла Бранка. — Ды я і не задумвалася. У кнігарнях час цячэ па-іншаму. Здаецца, гэта яны. А нашай паэткі ўсё яшчэ няма. Я пайду, спускайцеся, мы пагаворым пасьля імпрэзы”.
І калі яна на няцьвёрдых нагах (Тэрэзіюсу Скіму падавалася, што яна і праўда занадта шмат выпіла) пайшла ўніз, у непазьбежны і бэзавы вечар, ён дачакаўся, пакуль сьціхнуць яе крокі, і па хісткай лесьвіцы ўскараскаўся на паліцы, да кніг. Залез, стукнуўшыся галавой аб дзеравяшку, туды, дзе было дазволена спаць толькі бедным беспрытульным паэтам, скруціўся чучалкам, падклаў пад шчаку далонь, заплюшчыў вочы.