Вершы для нікога.
Яны слухалі яе паблажліва і нецярпліва. А яна мармытала, мыла ногі ўласнай славе — мы, казала яна, мы, мы. Словы разьбягаліся па кутах, як мышы. Трэба быць дурнем, каб кінуцца іх лавіць.
Лашчачы сярэбраную бародку, ён слухаў.
А яны не. Некалькі дзясяткаў мужчын і жанчын, якія разваліліся ў нагах паэткі, нецярпліва глядзелі, як раскрываецца яе паранены чытаньнем рот. Скіма абводзіў іх вачыма: раз, два, тры, дзесяць, дваццаць вушэй... Яны глядзелі на нізкую сцэну так, быццам зьбіраліся спаборнічаць, хто закіне ў раскрыты рот гэтай азіяцкага выгляду жанчыны як найболей арэшкаў, рэшты, крошак сваёй увагі. Ангельскі шэпт у бессэнсоўны мікрафон, анёльская цішыня маўклівых кніг — і іхныя ўсьмешкі, гатовыя разарваць цэляфан твараў.
Не, яны ня ламалі крэслаў. Не зьліваліся ў оргіі зьдзеклівага ўсхваленьня. Не выкрыквалі лёзунгаў, як у апошняй кнігарні ў Бэрліне. Калі яна скончыла чытаць, яны пачалі пляскаць. Гэта пачалося нібы звычайныя воплескі, але людзі ў залі не спыняліся. Яны білі ў далоні, як мэханізмы, створаныя для грукату і шуму, яны ляпалі і лупілі, усё больш гучна і ўсё больш зладжана. Паэтка на сцэне кланялася з заплюшчанымі вачыма, але плясканьне не сьціхала. Воплескі вырваліся за мяжу прытомнасьці і пагрозьліва напаўзьлі на край сцэны. І толькі тады зрабілася ясна, што гэта было катаваньне. Катаваньне для той, якая чытала. І прыемны масаж далоняў для тых, хто пляскаў.
Плясь, плясь, плясь, як на пляцы маршыруюць салдаты, як б’е барабан падпарадкаваньня — плясь, плясь, плясь. Жанчына на сцэне пачырванела, яна хацела ўцячы, але плясканьне мацнела, яно прыкавала яе да мікрафона, да крэсла, да гэтай кнігарні. Яны білі ў далоні, як забойцы, яны ўпіваліся ў яе заціхлы голас, упіваліся яе разгубленасьцю і яе слабасьцю, яны пілі яе шчырасьць, расштурхоўваючы адно аднаго, пілі яе вершы, нібы гэта былі памыі, і рохкалі ад асалоды. Калі яна чытала, яны гучна перагаворваліся, апусьціўшы пысы ў тэлефоны і пляншэты, а цяпер яны зьнішчалі яе — гэта было хобі. Проста бі, бі, бі, забі і забудзь. Бо для чаго яшчэ яны... яны... кні... Knie... Gier... Knall und Klang.
Тэрэзіюс Скіма сядзеў сярод гэтых забойцаў, адчуваючы сваю бясьсільнасьць. І калі жанчына каля мікрафона ўпала, апошні раз абвёўшы жудаснымі і прыгожымі вузкімі вачыма публіку — людзі выдыхнулі. Гэта было як аргазм — палёгка ад выбуху, які вывеў іх усіх зь іхнага ачмурэньня. Выдых выбухнуў і выдыхнуўся — натыкаючыся на крэслы і на локці, публіка пасьпешліва пакідала кнігарню. Шэксьпір заставаўся, кампанія разбрыдалася па горадзе, і кожны з тых, хто браў удзел у экзэкуцыі, зносіў з сабой кніжку — і потым Тэрэзіюс Скіма бачыў, як яны плывуць па чорнай Сэне: белыя бяздарныя аркушы.
Паклаўшы тую паэтку спаць, яны з Бранкай рушылі ўздоўж парыскай вены ў ягоны страўнік — і вось ужо сядзелі і пілі віно: Бранка жывое, пякучае, рубінава-рэвалюцыйнае, а Скіма цадзіў мярцьвяную бязградусную, бязрадасную падробку.
“Агонія, — казала Бранка. — Але ня сьмерць. Сьмерць застанецца іншым. Калі ў кнігарні будзе сядзець тысяча чалавек і ніхто зь іх ня будзе ведаць, што адбываецца, але яны будуць сядзець і слухаць, глумліва ўсьміхаючыся і гадзячы проста пад сябе... бо фізычна ня змогуць адарваць свае задніцы ад крэслаў... Вось гэта будзе сьмерць. І таму наш доўг: зьнішчыць кнігарні. А калі мы адчуем, што канец блізка, мы зладзім баль...”
“Але як жа твой аптымізм? — спытаў Скіма. — Як жа тое, пра што ты казала? Сьвет зьменіцца. Маленькімі крокамі. Хіба ты ня верыш у гэта?”
Вочы Бранкі ад віна рабіліся ўсё больш круглыя. З кожным келіхам яна ўсё больш маладзела — і гэта была злавесная мэтамарфоза. Бо Скіма бачыў — заўтра старасьць абрынецца на яе з такой сілай, што ўвесь сёньняшні вечар выявіцца проста сумным маскарадам.
“Гэта ня справа паэта — верыць ці ня верыць...”
Яна пазяхнула і зірнула на яго неяк дзіўна. Нібы адганяла яго, а ня сон. Тэрэзіюс Скіма адчуў сябе крыху пакрыўджаным.
“Раскажы мне пра свайго кліента. Ён чытаў табе...?”
“Чытаў? Вядома. Але я ня слухала. Я хачу, каб тыя, хто знаходзіць у нас прытулак, падумалі і пра кнігарню. Прыводзілі людзей. Прыцягвалі ўвагу. Кожны дзень я рассылала іх па Парыжы, як жабракоў. Каб увечары адбылося хоць нешта. Каб нагадаць ім, што “Шэксьпір і кампанія”...”
І хоць яна нічога больш не сказала — Тэрэзіюс Скіма зразумеў раптам, у чым рэч. Гэта было ясна, як дзень — і як, напэўна, сьмешна ён выглядаў, калі яшчэ не зрабіў гэтага адкрыцьця.