“Хочаце зірнуць на білеты? — спытаў член таварыства “Дружбамір”. — Вось. І тут віза. Яны даюць ня толькі электронную, вось, глядзіце, цэлая кніжачка. Арлы, пячаткі. Не, выбачайце, я толькі пакажу. Самі разумееце. Такая ўдача. Дарэчы, як вас завуць? Я — Маці Марцінэн, з Хэльсынкі”.
“Тэрэзіюс Скіма, з Бэрліну”, — працягнуў яму руку агент Скіма.
“О, Бэрлін, — сказаў Маці. — Дык вы немец”.
“Я бэрлінец, — хутка сказаў Скіма. — Цікаўлюся расейскай паэзіяй”.
“Я ня ведаю, што гэта, — сказаў Маці, хаваючы дакумэнты ў кішэню. — Але ў Райху ўсё вялікае. Не сумняваюся, што і гэтая ваша... паэзія... А ў мяне зь дзяцінства слабасьць да вялікіх рэчаў. Мой бацька галасаваў за Вялікую Эўропу. А я галасую за Вялікую Расею. Я за дружбу і мір з Райхам. Спадзяюся, вы таксама. Апошняя вайна была глупствам. Мы ўсе цудоўна ведаем, дзе сканчаецца Эўропа і дзе пачынаецца Райх”.
“Абсалютна згодны”, — сказаў Тэрэзіюс Скіма.
“Яны проста вярнулі сабе сваё, праўда? — сказаў Маці, соваючы старому манэты. — Дык вы знайшлі, што шукалі? Гэтую вашу... паэзію?”
“Я зайду сюды заўтра, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — У мяне заўтра ў Вільні цэлы дзень. А вы будзеце любавацца мінскімі прыгажунямі і есьці бліны з ікрой”.
“Ну, гэта стэрэатып, — засьмяяўся Маці, далікатна прытрымліваючы дзьверы. Яны выйшлі на вуліцу, дзе пачынала ўжо цямнець, і рушылі побач па ходніку, які цягнуўся наверх, да вялікага будынку, які нагадваў унівэрсытэт. — Бліны, ікра і прыгажуні — гэта мінулае. Мяне цікавяць ідэі. Ідэя імпэрыі была пахаваная сто гадоў таму. Але не пасьпела мінуць і паўстагодзждзя з дня хаўтураў, як вобраз адрадзіўся з попелу. Гэтая ўзнаўляльнасьць, гэты гістарычны цыкль, якім заўжды жыла Вялікая Расея. Гэтая здольнасьць растварыць ідэю ў простых людзях, каб у патрэбны момант крышталізаваць і атрымаць згустак гістарычнай, палітычнай энэргіі... Вось гэта хочацца пабачыць на свае вочы. І, хто ведае, нават адчуць. Зрабіцца хаця б на тры дні яго часткай. Разумееце, пра што я?”
“Вельмі добра разумею, — сказаў Тэрэзіюс Скіма. — Я думаю, у расейскай паэзіі ідэя імпэрыі ніколі не зьнікала. Расейскія паэты жывяцца ёй — яна рухае літаратуру далей. У адрозьненьне ад Эўропы, дзе паэзія даўно нікому не патрэбная, бо няма такога згустку, пра які вы казалі... Урэшце, расейцы заўжды ведалі, дзе межы свайго. Як у літаратуры, дзе аўтар абмежаваны імпэрыяй сваёй творчасьці, памерам тэксту, які ёсьць і палітычнай, і экзыстэнцыйнай мяжой усяго”.
“Вы разумны чалавек, — сказаў Маці і нават спыніўся, каб зазірнуць Скіму ў твар. — Я заўжды паважаў немцаў. Праўда, расейцаў крышачку больш...”
Ён засьмяяўся.
“Не крыўдуйце. Немцы прасралі сваю імпэрыю. І вось што яны маюць — лібэральнае нішто ў цэнтры Эўропы. Замест цэнтру сілы. У вас былі вялікія мысьляры. Не падумайце, што я нацы, але Гітлер быў вялікі мысьляр. Памылка была ў тым, што ён выйшаў за межы. Разбурыў імпэрыю, бо зрабіў ідэі яе мурамі, замест таго, каб пакінуць яе велічна ўзвышацца ў цэнтры і трымаць на сабе ўвесь будынак. Містэр Пуцін сорак гадоў таму ўлічыў вашыя памылкі...”
Яны зноў пайшлі поруч. Маці дакрануўся далоньню да рукі Скімы і прамовіў, сур’ёзна і неяк зьбянтэжана:
“Дзіўна, што вы яшчэ не чалец таварыства... Там пазарэз патрэбныя такія людзі, як вы. Большасьць запісваюцца, бо хочуць вострых уражаньняў, людзей з мазгамі мала. Палова — гістэрычныя бабы. Да канца курсу вытрымлівае толькі траціна. Гнілая Эўропа адвучыла нас уважліва слухаць лекцыі, вучыцца, адвучыла бачыць сьвет з гледзішча вялікіх народаў. Затое зірнуць на сябе вачыма розных дробных нацый, якім усё роўна мала засталося — у маштабах гісторыі, канечне — вось гэта мы ўмеем, вось гэта мы ўсмоктваем з малаком маці. Далучайцеся да нас. І тады, я веру ў гэта, і самі зьезьдзіце і ў Мінск, а можа, нават у Маскву”.
“Я занадта лянівы, каб слухаць усё гэтае чучхэ, — усьміхнуўся Скіма. — Я кабінэтны чалавек. Кніжны чарвяк. Вымерлая парода”.
“Вымерлая Эўропа... — сказаў Маці. — Вось хто і праўда вымер. Мы. Мы самі. Мне здаецца, мы з вамі вельмі падобныя. Вы так ня думаеце, Тэрэзіюс?”
Ты нават не ўяўляеш, наколькі, падумаў Тэрэзіюс Скіма. Бо толькі што, у кароткім прасьвеце віленскага зімовага дня, ён зрабіў адкрыцьцё, якое яго агаломшыла.
Яны і праўда былі падобныя. Так, як гэта бывае толькі ў кнігах. Падступных кнігах, дзе ўсё не ўзапраўду і ўсё роўна — праўда. Як у той, старой...
“Послушайте, — не вытерпѣлъ я. — Неужели вы ничего не замѣчаете?” Было у меня зеркальце въ карманѣ. Я его далъ ему. Еще только беря его, онъ всей пятерней мазнулъ себя по лицу, взглянулъ на ладонь, но ни крови, ни грязи не было. Посмотрѣлся въ блестящее стекло. Пожалъ плечами и отдалъ. “Мы же съ тобой, болванъ, — крикнулъ я, — мы же съ тобой, болванъ, не видишь, ну посмотри на меня хорошенько...” Я привлекъ его голову къ моей, високъ къ виску, въ зеркальце запрыгали и поплыли наши глаза...”