“Ну што ты ўсё на яе смотрыш, — не вытрымлівае солтыс. — Зараз дзеўка ў гамбургер прэўраціцца ат стыда. Даждзёцца яна цябе, даждзёцца — сам паглядзі, каго тут яшчэ дажыдацца?”
І праўда: каго?
Не яго ж, Маўчуна. Маўчуну яшчэ толькі пятнаццаты год пайшоў. А апрача яго ў вёсцы толькі сямёра мужчын застаецца: стары Касмач, ды солтыс, ды паліцай, ды поп, ды бацька Маўчуна, ды настаўнік, ды пан Какоўскі. Усе астатнія бабы, нават зам па ідэалёгіі.
Калі шчыра, Маўчун дужа зайздросьціў малодшаму Касмачу. Хоць чаму там зайздросьціць: ума ні грама, адны кулакі і любімае слова “насёр”. Што ні скажы малодшаму Касмачу, ён пра ўсё адказвае “А я з дуба насёр”. Часам Маўчун задаваў сабе пытаньне: як жа Касмач зь Любкай размаўляе, калі яны па завугольлях ціскаюцца? Яна яму: ой, Касмачык, які ж ты дууужы, які ты харооошы, а ён ёй адказвае ласкава: а я з дуба насёр. Як яна яго цярпіць? Як яны наогул усё гэта цярпяць? Чаму ня выюць ад кляўстрафобіі? У куратніку ў Маўчуна ёсьць схоў, а там паперкі з малюнкамі, Маўчун іх усіх намаляваў, усіх: солтыса ў выглядзе жука, папа — як чорную шафу, паліцая — як грыба сухога неядомага, зама — як сьвежавыструганую труну, а Касмача таго малодшага — як каровін блін...
Касмач заўважыў, што Маўчун употай разглядвае яго, і насупіўся, сьціснуў кулачышчы. Няўжо раўнуе? Ды патрэбная мне твая Любка...
І праўда, чаму тут зайздросьціць? Але Маўчун зайздросьціў — пякуча, ледзьве не да сьлёзаў. Не таму, што ў Любкі з малодшым Касмачом такая любоў. А таму, што...
Ясна чаму.
Заўтра па Касмача прыедзе вайсковая машына, заскочыць Касмач у кодаб, махнуўшы кедамі — і павязе яго машына далёка-далёка, туды, куды нікому нельга. Касмач пабачыць сьвет, а сьвет даведаецца, што ёсьць такі Касмач, і які б той Касмач ні быў, ён будзе займаць сабой прастору, то тут, то там, у мясьцінах, якія Маўчуну ніколі не наведаць, і вочы Касмача запомняць тое, што Маўчуну і ня сьнілася. Тое, пра што ім у школе расказваюць — але расказваюць неяк неахвотна, нібы сам настаўнік ня надта верыць у тое, чаму іх вучыць, нібы гэта казка такая пра белага бычка: што ёсьць недзе іншыя краіны, ды вялікія гарады, ды высокія горы, ды бяскрайнія стэпы. Ведама ж, нешта і ў інтэрнэце пачытаць можна — але і там інфармацыі мала, так мала, што Маўчуну толькі і застаецца, што дадумваць, фантазіраваць і марыць...
А дадумваць ён умее.
Ну вось зайздросьціць ён малодшаму Касмачу. Хоць ясна, што Касмач той дурны, хутчэй за ўсё, і ня вернецца ў вёску іхную. Гэта раней выціраны вярталіся — з мэдалямі, з загарам баявым, у шынялях казённых, хто без рукі, хто без нагі. А цяпер хто ў маскалі пайшоў — пішы прапала. Ніводзін яшчэ са старэйшых хлапцоў дахаты не прыйшоў, адслужыўшы. Можна толькі здагадвацца, што зь імі стала там, за тысячу кілометраў — ці татара-мангольская страла сразіла ў старане чужой, ці ажанілі зь якой казачкай чарнабровай і на рубяжы далёкім пакінулі, каб сьцярог родзіну да пасьледняга ўздоха. І спытаць няма каго — забаронена на такія тэмы размаўляць.
Маўчуну ў маскалі яшчэ, канечне, рана ісьці. Ды і ня возьмуць яго, відаць — бацька ў яго аднарукі, а мамы няма. Пайшла неяк даўно мама ў лес і не вярнулася. Што зь ёй — ніхто дагэтуль ня ведае. Як мама прапала, бацька хадзіў да начальства, але і так было ясна, што ніхто маму шукаць ня будзе. Сама вінаватая, сказаў солтыс з важным выглядам, лес у нас стратэгічны, а па стратэгічным лесе хадзіць можна толькі да пэўнай граніцы, а далей пад сваю ацьветсьцьвеннасьць. Відаць, выйшла мама за тую граніцу пэўную, не заўважыла знакаў — ну дык хто ж вінаваты.
“Сачуствую твайму гору, Моўчан, але нічым памоч не магу, — казаў солтыс, пакуль жонка ягоная гусачку ў куратнік заганяла. — Думай, будзеш сына адзін расьціць або да маладзіцы якой пасватаешся? Я б другі варыянт выбраў. Ну, і вабшчэ: ва ўсім нада іскаць свае плюсы і мінусы. Шкада тваю Надзю, але затое сынка твайго, Маўчуна, пэўне ж, рэкруцкі набор абміне. Маеш права цяпер на адкрапленіе для сына, усе панімают, ацец інвалід, маць прапала, такіх служыць бяруць толькі ў ваеннае ўрэмя, а наша руская родзіна цяпер ні з кім ваенных абараніцельных дзействій не вядзёт. Так што хоць сын пры табе застанецца. Касмачу дык не павязло, яшчэ пару гадоў — і аты-баты...”
Паскуда той солтыс, хабар у бацькі ўзяў, бацька яму цэлую гусачку белую занёс, каб той разабраўся, цэлую гусачку белую — і за што? За тое, што адбрахаўся іхны начальнік. Маўчуну тады гадоў дзесяць было, стаяў ён побач з бацькам на падворку солтысавай хаты, глядзеў і бачыў перад сабой жука. Хітрага сквапнага жука, які заўжды, ледзь што, крылы раскрые — і вось ён ужо ні пры чым. Пра стратэгічны лес і пра сваю ацьветственнасьць яны і так ведалі. І пра тое, што Маўчуна ў маскалі цяпер могуць і ня ўзяць. Пра гэта ў інтэрнэце напісана, там разьдзел такі ёсьць, дзе ўсе законы паглядзець можна. Праўда, туды рэдка хто залазіць, бо там сам чорт нагу зломіць, такім ужо языком напісана, як быццам па-інастраннаму.