Увайшоўшы ў той пакой, я не толькі слухаў, але i глядзёў, i, магчыма, першае, што ўбачыў — гэта такія ж лісткі, як дала мне Вера. Некаторыя рабочыя, матросы, відаць, тыя, што прыйшлі нядаўна, чыталі ix, другія слухалі, мабыць непісьменныя.
Я таксама перад тым, як схаваць тонкі пачак за пазуху, прачытаў адозву. Помніце гэты першы дакумент рэвалюцыі, дарэчы, самы кароткі? Яго напісаў Ленін. Я запомніў яго на ўсё жыццё, як школьны верш.
«Да грамадзян Расіі! Часовы ўрад звергнуты. Дзяржаўная ўлада перайшла ў рукі органа Петраградскага Савета Рабочых i Са7ідацкіх дэпутатаў — Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта, які стаіць на чале Петраградскага пралетарыяту i гарнізона.
Справа, за якую змагаўся народ: неадкладная прапанова дэмакратычнага міру, адмена памешчыцкай уласнасці на зямлю, рабочы кантроль над вытворчасцю, стварэнне Савецкага ўрада,— гэта справа забяспечана.
Няхай жыве рэвалюцыя рабочых, салдат i сялян!
Ваенна-рэвалюцыйны камітэт пры Петраградскім Савеце Рабочых i Салдацкіх дэпутатаў.
25 кастрычніка 1917 г. 10 гадзін раніцы».
Можа таму я запомніў гэта, так, што стары рабочы паляпаў мяне па плячы i сказаў:
— Чытай, чытай, сынок. Запамінай. Такога яшчэ не было ніколі ў свеце, каб рабочыя ўладу ўзялі.
I яшчэ таму запомніў, што ў той вечар разоў можа сто прачытаў гэты тэкст салдатам.
У палку сапраўды друкаванага звароту Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта яшчэ не мелі. У штабе гаспадарылі члены палкавога камітэта, не ўсе, нават Ліпатава не было — пайшоў з атрадам, які павёў Іван Свірыдавіч.
Члены камітэта ведалі, што адбылося ў горадзе. Але ў палку ўзнікла складаная сітуацыя. Першая рота другога батальёна (трэба ж, каб у адной роце сабралася столькі контры i дурняў!) хацела раніцой вырвацца з казармы i пайсці на абарону Часовага ўрада, якога ўжо не існавала. Роту блакіравалі. Не пусцілі. Мяцежнікі зачыніліся ў сваім сектары казармы. Ім прапанавалі здаць зброю — адмовіліея.
Цэлы дзень члены камітэта ламалі галовы — што рабіць з гэтай ротай?
Камітэтчыкі, ды i ўсе запаснікі — самыя ж рашучыя рэвалюцыйныя салдаты пайшлі з Іванам Свірыдавічам! — былі так мірна настроены, што ніхто i думкі не выказаў, каб прымяніць зброю да сваіх жа аднапалчан.
Вось чаму, калі я з'явіўсяз адозвамі, камітэт узрадаваўся, як кажуць, удвая: i таму, што нарэшце прыйшоў друкаваны дакумент, які пацвярджаў перамогу рэвалюцыі рабочых i салдат, i таму, што зварот — усе яны былІ ў гэтым упэўнены — без кровапраліцця прывядзе да розуму мяцежную роту.
— Занясі ім лістоўкі, Жмянькоў, ты,— сказалі мне камітэтчыкі.— А то нам яны, дурні, не вераць.
Дзверы ў той сектар казармы былі зачынены. Калі я пастукаў, спыталі — хто.
— Дзяншчык камандзіра палка.
За дзвярамі доўга раіліся, ці можа слухалі — хто прыйшоў, колькі чалавек.
Адчыніў сам камандзір роты прапаршчык Цернавы. Гэтага афіцэра я дрэнна ведаў, бо ён ніколі не ўдзельнічаў у п'янках, карцёжнай гульні i нават па службе рэдка з'яўляўся ў штабе — увесь час быў ca сваёй ротай; салдаты любілі яго, верылі яму. Відаць, гэта быў адзін з таленавітых народных самародкаў, інтэлігент, але ап'янелы ад патрыятычнага чаду; ён верыў буржуазнай прапагандзе, што бальшавікі хочуць адкрыць фронт i прадаць Расію немцам. Я аддаў прапаршчыку лістоўку ca зваротам Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта. Ён прачытаў i збялеў. Спытаў:
— Дзе камандзір палка?
— Дома. Чай п'е.
— Ён ведае пра гэта?
— Дзіва што! Па ўсім горадзе расклеена. Няма чалавека, хто не прачытаў бы!
Нічога я ў горадзе не бачыў. Але тое, што ўбачыў i пачуў у раённым штабе пасля свайго вызвалення з-пад арышту, дало мне гэтае перакананне — зварот ведаюць усе.
Прапаршчык хвіліну стаяў у дзіўнай разгубленасці; выгляд у яго быў не дужа баявы, абмяк чалавек. Вярнуў мне лістоўку асцярожна, нібы гранату з запалам.
Салдаты, адчуўшы, напэўна, што адбылося нешта незвычайнае, што можа праясніць ix становішча, падыходзілі з дальніх куткоў казармы, абкружылі нас, прыглушана гаманілі.
Прапаршчык, нарэшце, дапяў, што ад яго патрабуюць слова. Ён сказаў:
— Салдаты! Законнага ўрада няма. Улада ў руках балыдавікоў. За імі — большасць гарнізона, як i большасць нашага палка. Я не ведаю, чым гэта кончыцца. Але цяпер нам няма за каго выступаць. Я здымаю з сябе камандаванне і... званне афіцэра рускай арміі.
Ён зняў партупею з рэвальверам i кінуў у куток за дзверы, як непатрэбную рэч. Сарваў з шыняля пагоны. Гэта зрабіла моцнае ўражанне. Стары унтэр нават усхлігшуў, калі прапаршчык падзякаваў за службу, за давер i развітаўся.