Гульню задумаў са мной, пся крэў! Хаўруснікаў не выдаеш і золата не хочаш паказаць. Што ж, твой лёс быў у тваіх руках, пісар. Атрымлівай! (Сячэ пісара.)
Карціна дзевятнаццатая
Палкавая канцылярыя ў Старадубе. Тут палкоўнік Максімовіч. Стражнікі ўводзяць Вашчылу.
Максімовіч. А-а, гетман…
Першы стражнік. Пан старадубскі палкоўнік, дзяржаўны злачынца дастаўлены ў ваша карыстанне. Жывы і цэлы!
Максімовіч. Дзякуй за службу, сяржант. Па дарозе не здарылася непрадбачаных акалічнасцей?
Першы стражнік. Не, пан палкоўнік.
Максімовіч. А палякі, дзе палякі?
Першы стражнік. На ганку. Іх не пусціла сюды ваша варта.
Максімовіч. Няхай пастаяць. Яшчэ раз дзякуй за службу, сяржант. За матухнай імператрыцай служба так не застанецца. Будзеце адзначаны. А цяпер я напішу рапарт генералу, што падканвойнага прыняў асабіста. (Піша, затым аддае рапарт сяржанту.)
Абодва стражнікі выходзяць.
(Паварочваецца да Вашчылы.) Дай-тка паглядзець на цябе, гетман. Ды ты сядай. Прабач, што ад ланцугоў не магу вызваліць. Не паложана. На гэты конт строгія ўказанні маю з Санкт-Пецярбурга. Чуеш, і там пра цябе ведаюць. Нарабіў ты спраў, гетман.
Вашчыла. Чаму і вы называеце мяне гетманам?
Максімовіч. Сам жа, нябось, велічаў сябе так?
Вашчыла. Не, гэтага я не рабіў. Бо навошта было? Сам я чалавек просты, і выдаваць мне сябе за кагосьці іншага перад людзьмі было б сорамна.
Максімовіч. Гэта я к слову пра гетмана. Чуў, як генерал у Кіеве называў цябе.
Вашчыла. Ну, можа, генералу сорамна было важдацца з мужыком. Але за гетмана, а тым больш за ўнука Багданава я не выдаваў сябе.
Максімовіч. Вось што, гетман. Дазволь ужо і мне называць цябе так. Зараз цябе адвядуць у астрог. Там будзеш чакаць. Па-першае, князевы прадстаўнікі на камісію яшчэ не з’явіліся з Рэчы Паспалітай, нешта не вельмі спяшаюцца, а па-другое, мне цяпер няма часу. Да нас едзе з Санкт-Пецярбурга Яе Вялікасць Імператрыца Елізавета Пятроўна. Таму выступаю сёння з палком на сустрэчу. Ну, а ты, гетман, чакай. Нарабіў шуму на дзве дзяржавы — цяпер трывай. І яшчэ — твая сям’я таксама перайшла граніцу. Нявестка і сыны. Яны ў Почапе.
Вашчыла. Жывыя?
Максімовіч. Ім што! Думаю, што палякі не стануць патрабаваць іх ад нас, ды і адкуль ім уведаць пра гэта?
Вашчыла. Тут жа аціраюцца княскія слугі — ротмістр і шляхціч. Самі ведаеце, на ганку чакаюць. Усю дарогу з Кіева разам ехалі.
Максімовіч. Гэта з Кіева, а тут Старадуб. Тут мая ўлада, гетман. Не хочаш, каб выдалі мы цябе палякам?
Вашчыла. Я ўжо і сам не ведаю, пан палкоўнік, што лепей. Вы ж таксама, відаць, цяпер мяне на волю не пусціце?
Максімовіч. Ну, у нас застанешся хоць жывы. Астрогу табе, вядома, не пазбегнуць, але што астрог супроць смерці? Князь жа цябе не пашкадуе.
Вашчыла. Не пашкадуе.
Максімовіч. Вось бачыш, сам разумееш.
Вашчыла (уздыхае). Але я сам ужо шкадую, пан палкоўнік, што не раздзяліў лёс тады, у Крычаве, са сваімі войтамі ды сотнікамі. Нядобра гэта, не па-хрысціянску выйшла ў мяне.
Максімовіч. Чаму ж уцякаў?
Вашчыла. Была думка. Спадзяваўся, што тут, у Расіі, пра мяне ніхто не ўведае, атрымаю пашпарт на жыццё, а там відаць будзе.
Максімовіч. Нябось, зноў меў намер вярнуцца ў стараства?
Вашчыла. Замышляў, пан палкоўнік.
Максімовіч. Значыць, ты зацяты злачынца, гетман. Чаго ж дамагаешся?
Вашчыла. Волю трэба даць людзям.
Максімовіч. А што яны з воляй рабіць стануць?
Вашчыла. Воля — ёсць воля.
Максімовіч. Вось стаў бы сапраўды гетманам — пачаў бы сам заганяць мужыкоў у няволю. Гэтым усё і скончылася б тваё паўстанне. Бунт — страшная рэч, Вашчыла. Вынікі яго звычайна прадказаць нельга. А што не просіш за сыноў? Ды і ўнук у цябе з’явіўся.
Вашчыла. Нявестка якраз у вясну збіралася нарадзіць. За сыноў цяпер, відаць, трэба Бога прасіць.
Максімовіч. Бога? Што ж, Бога таксама. Каго ты з сыноў хочаш бачыць?
Вашчыла. Меншага, Мартына.
Максімовіч. Што ж, гетман, на волю я цябе, сам ведаеш, адпусціць не магу, на тое не мая палкоўніцкая ўлада, а вось сына ў Старадуб магу загадаць даставіць.