Зося нічога не паспела адказаць. Раптам нехта падхапіў яе пад руку і хутка-хутка павёў уперад. Яна зірнула ўбок, убачыла Гардзея і адчула млявасць ва ўсім целе, напэўна, каб не трымаў яе пад руку, знепрытомнела б, упала б тут проста пасярод дарогі. Але ён так моцна трымаў яе, што яна не змагла б ні ўпасці, ні вырвацца. Зося зноў паглядзела на яго, як бы не верачы сваім вачам, і раптам радасць запоўніла душу: Гардзей вярнуўся з турмы, жывы і здаровы. Усё здарылася так, як ёй марылася. Адчула, як ад хвалявання дрыжыць яго рука. Гэтае дрыжанне перадалося ёй. Так яны ішлі пад чужымі позіркамі, адкрытыя ўсяму свету. І нішто зараз не магло іх раз’яднаць. Старонні чалавек мог бы падумаць, што гэта ідуць муж і жонка, якія вельмі кахаюць адно аднаго, бо дзяўчатам і хлопцам гэтак хадзіць нельга.
Але Зосі было зараз усё роўна, што пра яе падумаюць. Яна была шчаслівая, што яе вядзе пад руку каханы чалавек. І няхай вядзе, куды хоча, каб толькі гэтая дарога не канчалася ніколі.
36
Незаўважна Зося з Гардзеем дайшлі да раздарожжа, дзе ёй трэба было зварочваць на хутар. Яна спытала:
— А цяпер ты куды?
— А ты як хочаш? Давай правяду цябе дахаты.
— Правядзі. Зойдзем да нас. Каця будзе радая, — сказала бесклапотна Зося, быццам выпрабоўваючы яго.
— Як яна?
— Звычайна. Шмат шые для людзей. Калі ёсць час, чытае. Пачала хадзіць да баптыстаў у Сцяблова.
— Да баптыстаў? — здзівіўся Гардзей. — Ніколі б не падумаў, што яна адмовіцца ад праваслаўя.
— Яна пакуль яшчэ не адмовілася. Проста ёй там больш падабаецца.
— Ну, ну, цікава будзе з ёю пагутарыць. Пайшлі да вас.
Гардзей павярнуў на сцяжыну, якая вяла да хутара, і пайшоў поруч з Зосяй.
— Як даўно я тут не быў! Ажно сэрца шчыміць.
Перад імі абапал сцежкі з сухою травой ляжала перааранае поле, быццам жыццё, на якім яшчэ трэба было нешта сеяць і чакаць ураджаю.
— Нават пах гэтай зямлі забыўся ў той смярдзючай турме.
— За што яны цябе трымалі?
— Сам не ведаю. Пэўна, уладзе трэба, каб частка насельніцтва сядзела за кратамі, тады ёй спакайней спіцца. Не будзем пра горкае.
Гардзей абняў Зосю, пацалаваў. Яна вырвалася. Адскочыла ад яго.
— Ты чаго такая дзікая? На дарозе былі людзі, а тут — нікога.
— Хто-небудзь з нашай хаты пабачыць.
— Добра, патрываю да вечара.
— Не ўпэўнена, што ўбачымся ўвечары, — адказала дзяўчына.
— Чаго гэта? Можа, ты зноў з Іванюком. Дык я яму.
— Ах, Гардзей, які ж ты. Так і будзеш мне галаву тлуміць. Не ведаю, што і думаць.
Каця, пабачыўшы Гардзея, ледзь не кінулася ў абдымкі, але, заўважыўшы яго спакойны позірк, так і засталася стаяць каля стала. Кірыла і Серафім моцна па-мужчынску паціснулі Гардзею руку.
— Вярнуўся-такі, — задаволена сказаў Кірыла. — Ну, сядай, раскажы, што чуў, што бачыў.
— А што, дзядзька, у турме пачуеш? Туды і саджаюць, каб вырваць чалавека са звыклага жыцця, прымусіць жыць, як жывёлу, у клетцы. Каб маглі падаіць, дык, напэўна, падаілі б, на іхняе няшчасце я не карова, — адказаў Гардзей, уладкоўваючыся на шырокай лаве.
Моладзь засмяялася. Кірыла паскроб патыліцу, сказаў:
— Дзіўна ты расказваеш. А што за людзі з табою былі?
— Трымалі мяне з палітычнымі. Гэта такія дзівакі! Увесь час нешта прамаўляюць, мараць свет захапіць, а самі нічога не робяць, толькі як сабакі з-за плота падбрэхваюць. Паспрабаваў, як яны, у мяне не атрымалася. Былі там і крымінальнікі. Наконт гэтых магу сказаць, што ў іх наогул нічога святога няма. Украў ці абрабаваў каго — ім шчасце.
— Цяжка табе там было?
— Няволя — самая агідная рэч на свеце. Што гэта ўсё пра мяне? Раскажыце пра сябе, як вы тутака?
— Дзякаваць Богу, усе жывыя і здаровыя, — адказаў гаспадар.
— А як дзяўчаты? Жаніхі ўсе парогі паабівалі? — весела спытаў Гардзей, пазіраючы на Кацю.
— Было, было, сваталіся людзі добрыя. Але адмаўляюцца мае дочкі, не ідуць замуж, — скрушна пахітаў галавою Кірыла.
Каця выхапіла з-за іконы ліст ад Кананчука і сказала:
— Вось тут адзін амерыканец з Берасця да Зосі сватаецца.
Гардзей узяў з Кацінай рукі ліст, сказаў:
— Не хацеў бы я, каб Зося мела што-небудзь агульнае з гэтым чалавекам.
— Ты яго ведаеш? — здзіўлена спытала Каця.
— Не ведаю і ведаць не жадаю, — нервова засмяяўся Гардзей і кінуў ліст у печ, дзе весела скакала полымя.
Зося, маўкліва назіраючы за тым, што адбываецца ў хаце, задаволена адзначыла сама сабе: Гардзей не хоча, каб яна ішла замуж за другога, значыць, жадае пакінуць яе для сябе. Няхай, няхай будзе так, як ён хоча.