5
Гардзей прачнуўся ад таго, што яго тузаюць за плячо, але ніяк не мог расплюшчыць вочы. Галава гарэла ў пякельным агні, пад грудзьмі быццам віўся клубок змей.
— Уставай, уставай, Гардзей! Будзем пахмяляцца, — тармасіў яго Яўсей.
Гардзей перасіліў боль, расплюшчыў вочы і ўбачыў над сабою доўгую выцягнутую, як гарбуз, галаву Яўсея. Сцяна за ім калыхалася, столь пераварочвалася.
— Што гэта з табою? Чаму ты такі? — здзіўлена спытаў Гардзей.
— Які?
— Як пачвара.
— Сам ты пачвара! Уставай! Мне на працу трэба!
Гардзей са стогнам сеў, абхапіў галаву рукамі, хістаўся з боку ў бок.
— Што, галава баліць? Трымай шклянку, пахмяліся, — прапанаваў Яўсей.
— Чым ты мяне напаіў?
— Нічым. Што я піў, тое і ты.
— Ты атруціў мяне, — прастагнаў Гардзей.
— Ты абвінавачваеш мяне, савецкага следчага, у злачынстве? Ты ведаеш, што табе за гэта пагражае?
Гардзей падняўся з ложка, няпэўным крокам рушыў да парога, мармычучы сабе пад нос:
— Атруціў і хочаш канцы ў ваду. Не выйдзе, не дамся.
Ён штурхнуў перад сабою дзверы, якія лёгка адчыніліся, лесвіца павяла яго ўніз драўлянымі прыступкамі. У двары Гардзей удыхнуў свежага паветра, ледзь не страціў прытомнасць, прыхінуўся да сцяны, трохі пастаяў з заплюшчанымі вачамі. У галаве гарэла так, быццам там распалілі агонь, нясцерпна пякло ў грудзях. Гардзей няпэўным крокам выйшаў з двара і рушыў у бок Кобрынскага моста. Раптам спахапіўся, што забыўся ў Яўсея партфель з гасцінцамі для сына, але вяртацца не стаў. Думкі блыталіся, адчуваў, што вось-вось страціць прытомнасць ці наогул розум. Раптам згадаўся Валошчык. Узнікла пытанне, куды ён падзеўся? Мо і яго атруціў Яўсей, каб не мець сведкаў? Ці, можа, наадварот, Валошчык падліў атруту Гардзею і схаваўся? Гардзей бег па вуліцы, апантаны жывёльным страхам. Мільганула думка, што цягніком прыехаў бы дамоў хутчэй. Спыніўся на хвіліну, праверыў кішэні, грошай не знайшоў і зноў кінуўся бегчы. Людзі саступалі яму дарогу, глядзелі ўслед. Нехта сказаў:
— Шаленец нейкі. Увесь рот у пене.
Гардзей не зразумеў, што гэта кажуць пра яго. Ён наогул цяпер мала што цяміў, падсвядома імкнуўся схавацца ад жаху, які апанаваў ягоную істоту, ад злоснага свету і жорсткіх людзей. За сваё жыццё ён нямала пахадзіў пешкі і паездзіў на кані з дому ў Берасце і назад, таму ногі самі знаходзілі тую палявую дарогу, якая вяла яго проста на хутар да жонкі і сына. Там было выратаванне. Ён выжыве і здзейсніць тое, што прызначана яму Богам. Не чалавечая сіла абудзілася раптоўна ў ім і несла ўперад ад пагоні страху і жуды.
Ён прыбег задыханы, з мокраю, хоць выкручвай, сарочкаю, з чырвоным потным тварам, убачыў Зосю, і сказаў з парога:
— Я вар’ят. Але ўсё роўна буду вялікім мысліцелем!
— Што з табою? — устрывожылася жонка.
— Мяне атруцілі! Галава мая гарыць! У грудзях пячэ!
Ён набраў кубак вады, прагна выпіў, але палёгкі не адчуў?
— Хто атруціў?
— Пух з Валошчыкам! Я ім зараз! Пачакай!..
Гардзей выскачыў у сенцы схапіў сякеру, пабег у Крачкі. Зося кінулася за ім, прасіла-маліла вярнуцца. Але ўсё было дарэмна. Ахоплены жаданнем помсты, Гардзей ляцеў так хутка, што Зося адстала ад яго, бегла, трымаючыся за правы бок, там раптам пачало калоць. Ужо ў Крачках трапіўся яму насустрач Серафім, здзіўлена спытаў:
— Куды ты, Гардзей?
— Я заб’ю іх!
— Каго?
— Пуха і Валошчыка.
— Дык яны ж у Берасці.
У гэты час да мужчын падбегла Зося, шапнула Серафіму:
— Забяры ў яго сякеру.
— Дай сякеру, навошта яна табе? — папрасіў Серафім.
— І ты, камітэтчык, супраць мяне? Я і цябе знішчу.
На галасы падбеглі гаспадары з бліжэйшых хат, скруцілі Гардзею рукі, забралі сякеру.
— Эх, вы! Я за вас у турме сядзеў! Лепшыя гады згнаіў ні за нюх табакі, а вы — на мяне! — абурыўся Гардзей, адкідаючы ад сябе аднавяскоўцаў.
— Пойдзем, Гардзей, дадому, — папрасіла Зося. — Чаго ты ўзбунтаваўся? Людзі вунь сабраліся! Глядзяць як на вар’ята!
— Я і ёсць вар’ят! Мяне атруцілі! Але я адпомшчу ім усім! Яны атрымаюць за ўсё!
Серафім, які быў ніжэйшы ростам за Гардзея, павіс у яго на спіне і прыгаворваў:
— Ідзі дахаты! Чуеш! Ідзі!
Зося падхапіла Гардзея пад руку і таксама цягнула ў бок хутара, але ён не згаджаўся.
— Дзе гэтыя мярзотнікі? — крычаў Гардзей? У Берасці пахаваліся? Чакайце, я вас і там знайду.
— Знойдзеш, знойдзеш, — абяцала Зося. — Я табе дапамагу. А цяпер пойдзем дадому.