Зося, накарміўшы, правяла да весніц жанчыну з дзецьмі. Тая падзякавала гаспадыні і гаспадару за гасціннасць і спытала, ці можна спыніцца ў кагонебудзь у вёсцы на кватэры:
— Можа, якая самотная бабулька жыве? Вы не глядзіце, што я гарадская. Сама з вёскі, толькі вучылася ў горадзе, а потым замужам.
Яна недагаварыла, мусіць, баючыся, што падрабязнасці могуць нашкодзіць ёй.
— Самі бачылі, хатка ў нас маленькая, — сказала Зося. — Ідзіце ў вёску, папытайце там.
Жанчына яшчэ раз пакланілася на развітанне і пашыбавала па палявой сцежцы праз поле да Крачкаў.
— Божа, Божа, дзе ж гэтая бедная жанчына галоўку прыхіліць? — уздыхнула Зося.
— Трэба было ў сябе пакінуць, — сказаў Гардзей.
— Пакінула б, каб не была яна такая прыгожая.
Зося хітравата ўсміхнулася.
— А мне цяпер усё роўна, — абыякава адказаў Гардзей. — Табе ж доктар усё растлумачыў.
— Растлумачыў? Што ён мне мог растлумачыць, — як бы здзівілася Зося. — Ён мне толькі сказаў, што табе нельга хвалявацца, бо хвароба можа назад вярнуцца.
— Ну?
— Я даўно заўважаю, што не хвалюю цябе. Ты мне ніколі нават «кахаю» не сказаў.
— А хіба пра гэта трэба абавязкова казаць?
— Пажадана, — усміхнулася Зося.
— Вам, бабам, абы языкамі ляскаць, — незадаволена буркнуў Гардзей.
— Ты толькі не злуй і не хвалюйся. Усё ў нас будзе добра.
З двара выбег Ораст, несучы ў рукаў адламаную галіну, падсеў да бацькі, папрасіў:
— Тата, зрабі мне дудку.
— Нашто яна табе?
— Хачу граць.
— Падрасцеш, я табе гармонік куплю. Будзеш ты гарманістам на ўсю вёску.
— Не, я дудку хачу, — заўпарціўся сын, на чорныя, як у Гардзея вочы, навярнуліся слёзы.
— Добра, не плач. Які ты слязлівы, увесь у маму.
Гардзей выцягнуў з кішэні сцізорык, пачаў выразаць дудку. Зося таксама села на лаўку побач, з любасцю паглядвала на сына і мужа. Гэта была рэдкая хвіліна шчаслівага спакою, і трэба было радавацца ёй, бо ніколі не ведаеш, што прынясе заўтрашні дзень.
2
Зося нервавалася, чакала мужа з Крачкаў. Раніцаю прыбег солтысаў унук і загадаў гаспадару ісці на сход. Яна шкадавала, што не пайшла замест яго. Праўда, Гардзей, які апошнім часам пазбягаў розных сходаў, раптам упарта сказаў, што пойдзе ў Крачкі сам. Зося баялася, каб, крый божа, не вярнулася да яго зноў вар’яцтва, бо хто цяпер будзе яго лячыць па ваенным часе? Ужо гатовая была пакінуць гаспадарку і пайсці на пошукі мужа, як, нарэшце, ён з’явіўся сам, увайшоў у хату ўзрушана вясёлы, усмешлівы.
— Што там табе сказалі? — спытала Зося.
— Шмат чаго.
— А чаго ты такі вясёлы?
— Сказалі, што будуць такіх, як Пух, лавіць і адстрэльваць як шалёных сабак. Адплача ён крывавымі слязамі за тое, што атруціў мяне.
— Ай, Гардзей, не радуйся чужой бядзе, дык і свая, можа, не кране.
— Ты мяне не ведаеш, я яму гэтага ніколі не дарую! Ён жа мяне калекам зрабіў! Хто я такі цяпер па-твойму? Вар’ят! Дурань! Шызафрэнік! Памыляешся, галубка! Людзі ведаюць, хто пустазвон, а хто разумны чалавек! Мяне аграномам абралі!
— Аграномам? — як рэха паўтарыла Зося.
— Аграномам. Немцы мне будуць грошы плаціць. А я буду працаваць!
— Нашто табе тое аграномства з хвораю галавою? — усхвалявана спытала Зося.
— Так Бог даў. Усялякая ўлада ад Бога. І гэтая таксама. Спрабаваў я аднойчы паўстаць супраць польскай улады, ды апынуўся ў турме, пакаштаваў гумавых палак, памарнеў у цямніцы і зразумеў, што супраць сілы толькі сілаю можна ваяваць. А з голымі рукамі нічога не дасягнеш, толькі раней часу ў магілу ляжаш. Супраць саветаў, здаецца, нічога не меў, а сябры, якія ім служылі, атруцілі. А немцам паспрабую паслужыць, мо хоць яны мяне зразумеюць. А калі што, дык хто нашых людзей абароніць, калі не я?
— Здаецца мне, што ты зашмат на сябе бярэш. І што ж ты будзеш рабіць?
— Планаваць пасевы, кантраляваць пастаўкі, а, зрэшты, усё, што скажуць.
— Паабедай, адпачні ды падумай, мо табе варта адмовіцца.
— Не, не буду абедаць, няма калі, — адказаў Гардзей, трымаючыся за клямку дзвярэй.
— Куды ты?
— Павяду карову і здам немцам.
— Карову? — жахнулася Зося. — А чым жа мы дзіця будзем карміць?
— Цялушка ацеліцца.
— Дык і здай цялушку! Дадумаўся! Карову здаваць!
— Я вяртаю немцам карову, якую яны мне далі некалі! Як ты не можаш зразумець? — злосна сказаў Гардзей. — А малако для сына будзем браць у Паўліны.