На факультэце нас чакала яшчэ тая праява: маладыя літаратары, пакуль ніхто не пачаў апекавацца імі, заапекаваліся самі сабой — яны пачалі гуляцца ў спайдэрменаў. Восем чалавек спрабавалі перасоўвацца па прыступках на выпрастаных руках і нагах. Па гістарычных сходах васямнаццатага стагоддзя. Побач з галавой Сакрата.
З усіх канцоў усіх калідораў даносіліся іх крыкі.
Як лебедзь крыламі, цёця забіла ў далоні — і з кожным ударам крыкі станавіліся цішэйшымі. І вось яны ўжо збіраюцца ля яе. Вось яна бярэ іх увагу. Спачатку кажа нешта выпадкова бадзёрае. Пасля, калі яны падцягнуліся бліжэй, пра нешта пытае і запрашае да сябе ў кабінет на каву. На развітанне цёця паспявае шапнуць мне голасам Рычарда Гіра: галоўнае, не губляць кантакт вачыма. І сыходзіць — затуленая стракатымі шалікамі і радаснымі гэстамі.
На сходах засталіся стаяць аўтар дэтэктываў Віталь і лабарантка. Мне чамусьці стала да болю страшна апынуцца на самоце ў гэты момант. І я загаварыла пра тое, што яднала ўсіх нас — пра следства. Якое, відавочна, нікуды не зварухнулася.
— Як выцягнуць гэтае следства на святло? За якую нітачку? — спытала я, сядаючы на сходы: каб паказаць, што размова мае быць працяглай. Толькі б яны не сышлі. Толькі б не пакінулі тут адну. Галоўнае — не губляць кантакт вачыма, — згадала я словы цёці.
Але Віталь не глядзеў у мой бок — галоднымі вачыма ён працінаў лабарантку. Яе белыя пухкія кудзёркі, як быццам сатканыя са снегу. Яе тонкія плечы.
Адзінай нітачкай разумення, за якую можна было б вывесці следства і якая магла б выратаваць нашу размову цяпер, была гісторыя пра майстэрства задаваць правільныя пытанні. Гэта была адна з маіх першых настаўніцкіх мудрасцяў, і я наважылася распавесці яе — каб так утрымаць Віталя і лабарантку каля сябе на гэтых вусцішных сходах.
— Група, якую мне даверылі сёлета ў верасні ва ўніверсітэце, слаба разумела ангельскую мову на слых, — пачала я і, відавочна, міма. — Ведаеце, гэта ўжо пакаленне цэнтральнага тэставання — і яны безнадзейныя. Выпрабаваўшы ўсе вядомыя мне метады, я прапанавала студэнтам неартадаксальны спосаб змагання са сваім няўцямам — я папрасіла іх не прызнавацца, што яны нечага не зразумелі. Ухапіцца хаця б за адно слова, хай сабе і нязначнае, і любым коштам падтрымліваць са мной размову пра пачутае. Абачліва падбіраючы фразы — каб сябе не выдаць. Я іх хацела навучыць маскіравацца.
Лабарантку апошнія мае словы відавочна зацікавілі, яна павярнулася ў мой бок — і я, цяпер ужо больш упэўнена, працягвала.
— Праца пачала спорыцца. Яны практыкавалі тактыку маскіроўкі на аўдзіраванні па іншых мовах — кітайскай і нямецкай. І гэта давала плён — выкладчыкі пачыналі іх хваліць, усе загаварылі пра раптоўны прагрэс, пра маю дзіўную новую методыку. Мне дзякавалі — напрыканцы семестра трэццякурсніцы нават падарылі каланхою ў квецені — пакрытую пяшчотнымі кветачкамі малінавага колеру. А цяпер, калі я згадваю пра гэты свой эксперымент, я бачу ў ім геніяльную метафару нейкага іншага разумення — у якім мудрыя людзі пагаджаюцца не пытаць адно аднаго надта глыбока, дазваляюць падмануць сябе. Толькі дзеля таго, каб у рэшце рэшт зразумець усё і цалкам.
— Рэдкі талент не задаваць лішніх пытанняў, — адказаў мне нарэшце Віталь і, пакуль я не паспела прыдумаць яшчэ аднаго пытання, — спешна падхапіўся і пацягнуў за сабой лабарантку. Кудысьці ў цемру факультэта.
З цемры даляцеў безразважны смех лабаранткі. І ўсё. Факультэт сціх.
Я засталася сама. Усё было — як у маім начным кашмары: я стаяла на сходах васямнаццатага стагоддзя, у прыцемках, недалёка — на паўпаверхі вышэй — была галава Сакрата, і я дакладна ведала: сустрэча цяпер блізкая, як ніколі.
Я паглядзела на другі паверх — падазраю: туды мяне цягнула галава Сакрата. Бо менавіта каля гэтай галавы я пабачыла ўва сне прадвесніцу сваёй смерці — Караліну — і яе сінія каралі.
Фройд казаў, што на ўчынкі чалавека штурхае альбо эрас, альбо танатас — прага кахання ці прага смерці. Мяне, відавочна, падштурхоўваў танатас.
Каля галавы нікога не было, але я не наважылася наблізіцца да яе. У вакне першага паверху палымнела сонца, стромкія берагі Дзвіны, здавалася, звінелі пад хрумсткім снегам, я загледзелася на іх — прагнучы пераняць нешта падобнае і на сябе, таксама стаць звонкай і грацыёзнай, а значыць, забыць пра ўсё: пра сябе, пра смерць лесбіянкі, пра свой вантробны страх. І раптам я прыгадала, як калісьці даўно я падоўгу разглядала гэтыя ж берагі на календары — мне здавалася, што фігура, якая патрапіла ў кадр, на тым беразе ракі — цалкам голая. Цяпер там нікога не было, і мне нават падумалася, што я засталася адзінай жывой істотай у гэтых лабірынтах ценяў і прывідаў мінулага. Ды ў гэты ж момант я пачула голас ззаду, які вырваў мяне з успамінаў і вярнуў назад — у трывожную рэчаіснасць: