Усе, што загінулі, — усе ахвяры вайны, бо калі б не вайна — засталіся б жывымі не толькі людзі добрыя, слаўныя, светлыя, але і нягоднікі, што сталі здраднікамі і шчыравалі на акупантаў. Калі б не вайна — хто б ведаў, што яны — нягоднікі?
На самым пачатку акупацыі ў нас, у суседняй вёсцы, акружэнцы забілі немца. Для нас ён — вораг, а для яго сям'і? I сям'я ў сорак трэцім годзе забрала і перавезла ў Германію яго прах. Перад Богам мёртвыя ўсе роўныя. Перад людзьмі і перад памяццю людскою — так не бывае.'' Сабаку сабачая смерць!" — неаднойчы чытаў я тады ў партызанскіх лістоўках. Вось магіла нелюдзя-забойцы, вырадка, чые рукі па локці ў крыві, хто расстрэльваў, паліў, вешаў нявінных людзей. Што ж, я павінен біць перад ёй паклоны, ушаноўваць яго памяць, яго імя? Ну, выбачайце! Спакон веку так не было на нашай зямлі. Вырадкаў-забойцаў людзі пракліналі, а не ўшаноўвалі. I ў гэтым была выява высокай маральнасці народа. I школа грамадзянскай годнасці для маладых пакаленняў.
Лёс, які напаткаў Беларусь у Другой сусветнай вайне, такі ж, як і лёс Украіны, Расіі. Славянскае адзінства — не проста словы. А з Вашага пункту гледжання: ці існуе адметнасць у ваенным лёсе Беларусі? Чым застанецца Вялікая Айчынная ў гісторыі нашай Бацькаўшчыны?
Калі ідэю славянскага адзінства разглядаць у кантэксце Другой сусветнай вайны — дык трэба гаварыць не толькі пра рускіх і ўкраінцаў, але і пра палякаў, сербаў, славенцаў, балгараў, чэхаў і іншых. У кожнага з гэтых народаў свой ваенны лёс... У беларусаў — таксама, хоць ёсць і шмат агульнага з іншымі. Пра яго адметнасць я ўжо па сутнасці сказаў. Дадам толькі вось што. Беларусь была так пакрыўджана — як народ, як нацыя, што, здавалася б, менавіта яна найбольш павінна была паставіць Гітлеру служак, даць калабарантаў... А дала — найменш. Гэта — да пытання, ці ёсць нам чым ганарыцца перад людзьмі і народамі.
Вялікай Айчынная вайна абярнулася для нас, для нашага лёсу нечуванай трагедыяй. Яна застанецца самай трагічнай старонкай у гісторыі Беларусі. Колькі загінула ў ёй нашага народу! I вядома ж — лепшага. Як аслабеў і збяднеў у выніку наш нацыянальны генафонд! А якія панеслі страты ў тэрыторыях! Колькі этнічна беларускіх земляў адабраў у нас і аддаў суседзям крывавы крэмлёўскі тыран! А колькі беларусаў пасля вайны выехала з Беларусі — у Калінінградскую вобласць, у Карэлію, у Данбас, у Казахстан, у Полынчу! Мільён? Ці нават з гакам? А яшчэ колькі іх вывезлі гвалтам — у Сібір і на Калыму!.. Затое — колькі панаехал а за той жа час рознага народу да нас, каб пазаймаць тут пасады і папераводзіць усе ўстановы і школы з беларускай мовы на рускую!.. О, Божа прасветлы! Ці бачыў ён усё гэта?!.. I аднак жа мы ацалелі. I дажылі да незалежнасці. А таму і ўрок з усяго гэтага можа быць толькі адзін: значыць, сілы не пакінулі нас, воля і дух не зломленыя, і мы, у клопатах пра нашу незалежную Бацькаўшчыну, абавязаны апраўдаць усе пакладзеныя на яе алтар ахвяры і страты.
Размову вяла Г. Уліцёнак
КЛОПАТ НАДЗВЫЧАЙНАЙ ДЗЯРЖАЎНАЙ ВАЖНАСЦІ
Слова на адкрыцці першай нацыянальнай канферэнцыі "Праблемы беларускай навуковай тэрміналогіі" 4 траўня 1994 г.
Паважаныя калегі, паплечнікі, сябры! Мы задумалі і арганізавалі гэту канферэнцыю ў такі незвычайны, можна сказаць, лёсавызначальны для нашай краіны час, калі разгляд праблем беларускай тэрміналогіі не можа ўспрымацца толькі як праца навуковая, мовазнаўчая, мы выдатна разумеем, што сёння яна мае і вельмі актуальнае палітычнае значэнне. Станаўленне суверэннай беларускай дзяржавы абавязкова вымагае клопату грамадскасці пра стан сваёй дзяржаўнай мовы, пра яе пашырэнне і замацаванне ў ва ўсіх без вынятку сферах грамадскага жыцця — калі мы хочам, каб наша грамадскае жыццё было нацыянальным, працякала ў сваіх уласных формах. Паколькі жыццядзейнасць любой паасобнай сферы і ўсяго дзяржаўнага цэлага забяспечваецца ў вельмі вялікай меры функцыянаваннем навуковых і спецыяльных тэрмінаў, без якіх гэтая жыццядзейнасць была б проста паралізавана, то зусім зразумела, чаму клопат пра навуковую тэрміналогію ёсць клопатам надзвычайнай дзяржаўнай важнасці. Увесь механізм дзяржавы павінен працаваць спраўна — і менавіта як механізм дзяржавы беларускай, г. зн. — сканструяваны на асобы, непаўторны і не падлеглы перайначанню лад.
Тэрміналагічнае забеспячэнне работы гэтага механізму кладзецца, вядома, на ўсё грамадства, але ў першую чаргу, па зразумелых прычынах — на навукоўцаў і на практыкаў-спецыялістаў.
Вялікая праца па стварэнню беларускай навуковай тэрміналогіі пачалася, як мы ведаем, не ўчора і нават не пазаўчора; многае, асабліва ў сферах эканомікі, заканадаўства, пэўных прыродазнаўчых і гуманітарных навук, прарастала і фарміравалася яшчэ ў той нашай мове, якую мы называем старабеларускай і якая была афіцыйнай у нашай магутнай тагачаснай дзяржаве — у Вялікім Княстве Літоўскім. Шмат гаворыцца ў апошні час пра неспрыяльныя для развіцця нашай мовы дзесяцігоддзі паслякастрычніцкага перыяду. Вядома, агулам кажучы, спрыяльнымі іх не назавеш. Аднак жа і ў гэты перыяд, па-першае, былі 20-я гады — час, калі нашы навукоўцы, зацікаўленыя ў нацыянальным абліччы беларускай культуры і самой Беларусі, мелі пэўную, на жаль, зусім нядоўгую аддушыну і вельмі плённа пакарысталіся ёю; здаецца мне, што плён іх працы належным чынам мы яшчэ не ацанілі; па-другое, і пазней, калі беларушчыне дыхалася цяжка, і надта цяжка, насуперак усяму нашы навукоўцы працавалі і напрацавалі досыць багата таго, што несумненна на карысць развіццю беларускай літаратурнай мовы, і было б проста неразумна і не па-гаспадарску ўсё напрацаванае імі адкінуць і закрэсліць за непрыгоднасцю. Зразумела, дыктат часу, дыктат пэўнага палітычнага курсу краіны не мог не адбіцца на рабоце па фарміраванні бел ару скай навуковай тэрміналогіі, і адмоўныя вынікі гэтага дыктату, гэтай русіфікатарскай палітыкі недаацэньваць нельга, — дум аць іначай — значыць спрашчаць задачу, якая сёння стаіць перад людзьмі беларускай навукі, перад усёй грамадскасцю Беларусі і ўсведамленне якой сабрала ў гэтай вялікай зале нас.