Яшчэ не зусім апомніўшыся, Надзя ўзняла галаву — і ўсю яе закалаціла. Яна ляжала між мноства людзей. I справа, і злева, хто падкурчыўшы ногі, хто закінуўшы галаву, хто схапіўшыся за жывот, ляжалі людзі. Акрываўленыя... I ўсе глядзелі проста на яе страшным невідучым позіркам. Усе вочы, застылыя і пустыя, скіраваны на яе. Надзя закусіла вусны, каб не закрычаць. I ўбачыла Ваню. Ён ляжаў непадалёк. Без шапкі. Цёмныя валасы зліпліся ад крыві. У кулак сціснуты пальцы левай рукі. I ўвесь твар заліты крывёй.
I тут да яе вярнулася памяць. Яна ўспомніла ўсё: і Віцебск, і паліцая, і фашысцкага афіцэра, і страшную каманду: «Кругом!» Успомніла ўсё — і зноў здалося, што сніцца неверагодны сон. Яе ж таксама вялі расстрэльваць. Яна бачыла, як ляцела ў яе маленькая куля...
Яна яшчэ раз ушчыкнула сябе... Балюча. Паспрабавала падняцца і не змагла. На яе нагах ляжаў мужчына ў шапцы-вушанцы і лапленых шэрых валёнках. Сабраўшы ўсе сілы, Надзя адпіхнула яго. Цела мужчыны цяжка спаўзло ўніз, з галавы звалілася шапка.
«Што рабіць? Што гэта такое?» Надзя ніяк не магла зразумець усё да канца... Так — іх вялі... Па іх стралялі... Яна помніць, добра помніць. Ёй і Ваню загадалі: «Кругом!» Яна пачала паварочвацца... Ваня забіты. Усе забіты... А яна — жывая. Відаць, за нейкую долю секунды да аўтаматнай чаргі ў яе падагнуліся ногі і яна ў беспрытомнасці паляцела ў роў.
Надзя абмацала сябе. Нідзе не баліць. Рукі згінаюцца. Ногі таксама. Значыць, нават не параненая. Толькі ўся ў крыві. У чужой... Абапёрлася рукамі. Села... I адразу ж спахапілася: «Што я раблю? А раптам немцы прыйдуць ці паліцаі... Заўважаць...» Яна стаілася між забітых.
Ваня... Ваня... Яна не ведала нават яго прозвішча. Проста Ваня. Ленінградзец. З дзетдома. Вось і ўсё. Думала, што яшчэ не раз будуць выконваць заданні, будуць прабірацца ў Віцебск... Ужо ніколі ён не падставіць ёй сваё плячо, не стрымае, не папярэдзіць...
Надзі станавілася жудасна ад думкі, што яна ляжыць сярод мёртвых, у магіле. Адна. Жывая. Адна, якая можа падняцца, пайсці. А вакол дзесяткі забітых. I маладых, і старых. I Ваня...
Час цягнуўся марудна. Вечар нібы не хацеў надыходзіць, і над зямлёю вісеў шэры паўзмрок... Надзя замерзла. Яе калаціла і ад холаду, і ад жудасці, і ад нецярплівасці. Хутчэй бы выбрацца з рова... Хутчэй бы да сваіх... Яна верыла, што цяпер ужо не пападзецца, дойдзе, дапаўзе. Толькі б наступіла цемра...
Ужо на самым змярканні ўверсе пачуліся галасы. Надзя трошкі расплюшчыла вочы — і прама над сабой убачыла чатыры постаці. Адзін быў у афіцэрскай фуражцы, астатнія ў зімовых шапках. Яны аб нечым напаўголасу пагаварылі, той, у афіцэрскай фуражцы, нахіліўся, лаглядзеў у роў, і — усе пайшлі... Надзя спалохалася: а раптам прывядуць новых на расстрэл ці прыйдуць засыпаць роў... Але варушыцца пабаялася і засталася ляжаць. Ішлі мінуты — наверсе ніхто не паказваўся.
Ноччу Надзя выбралася з рова, хаваючыся за кусты, пачала прабірацца да чыгункі, доўга пятляючы па лесе, выйшла на межанскі бальшак. Абліваючыся потам, подбегам спяшала да сваіх. Па лесе. Адна. I не баялася ні ваўкоў, ні цемры. Яна цяпер нічога не баялася...
Пад раніцу Надзя наткнулася на партызанскі пост. Яе аклікнуў малады незнаёмы партызан. Яна стомлена і радасна села проста на зямлю і папрасіла:
— У штаб мне... Да Дз'ячкова... Партызан недаверліва перапытаў:
— Куды?.. Куды?..
— У штаб, да Дз'ячкова,— паўтарыла Надзя.— Я свая. З задання...
Партызан пастаяў над ёю, падумаў, потым адышоўся і гукнуў:
— Мікола!.. Хадзі хутчэй!..
Ён не дагаварыў — з-за кустоў вынырнуў Мікола Буцілёў, весела пацікавіўся:
— Што, зноў мядзведзь паказаўся? Страляй яго...— I ўбачыў Надзю, кінуўся да яе: —Надзя! Ты?
Яна слаба ўсміхнулася:
— Я... Я...
— Што з табою? — Мікола падняў яе з зямлі.— Ты ўся ў крыві...
— Нічога... Гэта чужая...— I раптам на ўвесь голас разрыдалася: —Ваня...
Мікола трымаў яе за плечы і не ведаў, што рабіць. Суцяшаць? Як? Ён не ўмеў суцяшаць і толькі прасіў:
— Не трэба, Надзя, не трэба... Пайшлі... Пайшлі... Там чакаюць... Трымайся...
У штабе быў адзін Скуматаў. Надзя стала перад ім навыцяжку:
— Таварыш начальнік штаба... Заданне...
Скуматаў замахаў рукамі:
— Не трэба, не трзба... Ведаю. Сядай, расказвай усё. Надзя бяесільна апусцілася на лаўку, нібы сама сабе мармычучы:
— Выканалі... Заданне выканалі... Усё зрабілі... Не выдалі нікога...
— Што з ёй? — трывожна папытаў Скуматаў у Буцілёва.
— Не ведаю, таварыш начальнік штаба,— паціснуў плячыма Мікола.— У крыві ўся... Калоціцца, як у ліхаманцы...
— Ваня... Ваня...— Надзя застагнала.— Забілі... Гады, гады... Ваня. Не трэба... Не памірай... Ваня...