Скуматаў пакратаў яе лоб, асцярожна паклаў на лаўку.
— Трызніць... У агні ўся... Буцілёў, хуценыса па доктара!
Надзя пачула, паднялася, хістаючыся, зрабіла некалькі крокаў.
— Не трэба доктара, не трэба. Позна. Яго ў галаву, у скроню.... Забілі...
Скуматаў узяў яе на рукі, кіўнуў Буцілёву — ну, бяжы, не стой! — паклаў на лаўку і накрыў сваёй ватоўкай.
ДРУГАЯ СТАРОНКА
Ветру зусім не было, і вялікія, бухматыя сняжынкі падалі павольна, доўга кружачыся над зямлёю. Надзя працягнула руку. На пальцы апусцілася некалькі зорачак — танюсенькія крышталікі. Ад цеплыні яны абвялі, скрышыўся іх строгі ўзор, і на пальцах засталіся кропелькі вады. Адразу стала сумна, нібы хтосьці адабраў прыгожую казку.
Надзя усміхнулася, паправіла за плячыма торбу і пакрочыла па дарозе. Ісці было лёгка, нават прыемна. Дарога добра ўезджаная, шырокая, і нікагусенькі на ёй няма. Нібыта ўсе людзі недзе стаяць каля сваіх хат, любуюцца сняжынкамі і баяцца выбірацца насустрач завірусе. Толькі яна адна ідзе, і далёка відаць яе чорная постаць на бяскрайняй белізне поля. А завіруха, пэўна, будзе: неба паступова наліваецца сіняватай шэрасцю, сняжынкі падаюць усё марудней... Надзя крочыць шпарчэй — у завіруху лепей сядзець у хаце, глядзець з акна на злосную віхуру і слухаць, як у коміне ходзіць халодны вецер.
Неба апускаецца ніжэй і ніжэй, хмарам усё цяжэй трымаць на сабе горы снегу, яны хочуць скінуць яго і зноў падняцца ўверх, да чыстай сінявы. Надзя паглядае на неба, і ногі самі бягуць туды, дзе на даляглядзе чарнеюць купкі дубоў. Там Балбекі. Надзя ведае. Яна там была. Праўда, не адна... Амаль каля кожнай хаты ў Балбеках стаяць дубы, высокія, разгалістыя — некаторыя ўжо не адно пакаленне балбекаўцаў перажылі. На іх там-сям гнёзды буслоў...
Надзя выцерла пот з ілба, трошкі сцішыла хаду, прыкінула сама сабе: «Паспею... Да ўзгорка метраў чатырыста, а там і Балбекі». Абмацала торбу, хацела дастаць акрайчык хлеба, але перадумала — у вёсцы накормяць, не можа быць, каб паесці не далі.
На ўзгорку ёй сустрэўся немец у лёгкім шынеліку, з вінтоўкаю. Раўнадушна зірнуў на яе. Надзя спынілася, зняла торбачку, моўчкі паказала яе, жаласна папрасіла:
— Пан салдат, хлеба... Пан салдат...
Немец пакруціў галавой, махнуў рукой — бяры сваю торбу — і пакрочыў прэч...
Надзя накіравалася да першай хаты: не трэба абмінаць ніводнай — так і ўбачыш больш, і ніякіх падазрэнняў не будзе.
У сенцах абтрэсла з латаных валёнак снег, намацала клямку. Дзверы тоненька зарыпелі. Дыхнула ў твар густой цеплынёй, і Надзя сцепанула плячыма, толькі цяпер адчуўшы, які халодны вецер гуляе на дварэ.
У хаце ніхто не абзываўся, нібыта не чулі прарэзлівага рыпу дзвярэй і Надзінага тупату ля парога. Надзя кашлянула; насцярожана ўглядаючыся ў паўзмрок, ступіла наперад.
— Ці ёсць хто дома? — запыталася гучна. Перачакала хвіліну і ўжо хацела павярнуцца назад да дзвярэй, калі з цёмнага кутка незадаволены мужчынскі голас прабурчаў:
— ПІто трэба?
— Ці не далі б паесці, дзядзечка?
Надзі стала трошкі боязна гэтага злоснага голасу, і яна збіралася шмыгнуць за дзверы, але да яе ўжо сунуўся высокі, з сівымі валасамі дзед у чорных валёнках і сіняй сацінавай касаваротцы. Ён сеў за стол, які стаяў каля невялічкага акна, кіўнуў на лаўку:
— Садзіся... Змерзла, пэўна.
Надзя бокам падышла да лаўкі, села на ладнай адлегласці ад старога, агледзела хату, цесную і неахайную. Стары некалькі разоў зірнуў на яе з-пад насупленых броваў і ўжо лагодна пацікавіўся:
— Бежанка?
— Ды не...— Надзя ўсё яшчэ пабойвалася яго.— Сірата... З дзетдома...
— Сірата? — Дзед устаў, пачухаў патыліцу, уздыхнуў.— Чым жа мне цябе частаваць?
— А што ёсць...
— Бог яго ведае, што ёсць. Хлеб ды сала.
Надзя прыгледзелася да яго, і дзед ужо не здаваўся злосным. Проста ён, відаць, хворы і нечым незадаволены.
— Ды вы не турбуйцеся...— Надзя паднялася з лаўкі.— Я ў суседзяў папрашу.
— Сядзі! — прыкрыкнуў дзед.— Накармлю. Суседзі лепшага не дадуць.
Ён схаваўся за печкай, хвіліны са тры грукацеў там чымсьці драўляным і вярнуўся з акрайчыкам хлеба і скрылём жоўтага сала, густа пасыпанага буйной соллю. Надзя з прагнасцю ўпілася зубамі ў сала і чэрствы, прапахлы кменам хлеб. I ад гэтага кменнага паху, ад перасоленага да гаркаты сала стала адразу хораша і ўтульна. Нібыта прыйшла ў госці да бабулі, зараз добра пад'есць і пабяжыць на вуліцу гуляць у снежкі.
Дзед глядзеў, як Надзя ўмінае хлеб, і ўсмешка патроху кралася да яго суровых вачэй.
— Ну, весялей стала? — кіўнуў ён, калі Надзя дажавала хлеб.— Хлеб ды сала — ежа царская...