— Калі хочаце трохі пажыць, галубочкі, не рыпайцеся. Выкладвайце ўсё, што ведаеце: дзе партызаны, колькі іх, якімі дарогамі ходзяць, з кім трымаюць сувязь у вёсках. Толькі гэта выратуе.
— Мы не ведаем, — сказала Надзя. — Нічога не ведаем. Мы сіроты, пабіраемся...
Але і сама яна адчувала, што на гэты раз ніхто ёй не паверыць, што ніякія слёзы і просьбы не памогуць...
У камендатуры каржакаваты мужчына ў чорным фрэнчы выслухаў паліцаяў, пакруціў перад вачыма брусок толу, коратка загадаў:
— Разувайся! Распранайся!
Надзя не адразу здагадалася, што гэта ім, і недаўменна азірнулася.
— Вам, вам кажу, — мужчына падышоў да яе, груба рвануў з галавы хустку. — Не чакайце, каб паўтараў... Дагала!
Надзя зірнула на Юру, уся сцялася. Як гэта — дагала? Тут жа мужчыны і... Юра.
— Без фокусаў. Міны ставіць не саромеліся. Не саромейцеся і распранацца. А то паможам.
Дрыготкімі рукамі Надзя скінула ватоўку, зняла валёнкі. Навошта гэта? Няўжо яны думаюць нешта знайсці Ў іх?
— I хутчэй, не ў лазню прыйшлі.
Мужчына падышоў да Юры, ірвануў на ім нацельную сарочку. Яна затрашчала. Юра схапіўся за яе абедзвюма рукамі, адскочыў ад мужчыны.
Той зарагатаў:
— Ваякі! Соплі не высахлі яшчэ...— I кіўнуў паліцаям: — Абшукаць...
Да Надзі накіраваўся высокі, але потым перадумаў і пайшоў да Юры. Яе абшукваў малады хлопец, гадоў дзевятнаццаці, светлавалосы, з сінімі-сінімі вачыма, якія ён увесь час хаваў. Рукі ў яго дрыжалі, калі ён абмацваў яе, расплятаў косы. «Баязлівец... Відаць, ад страху і служыць немцам пайшоў,— падумала Надзя.— А сумлення яшчэ трошкі асталося. Вочы хавае...»
На стол леглі Юркаў паляўнічы нож, сапсавапая нямецкая запальнічка, невялікі трохкутны кавалак тоўстага люстэрка і два лісты з вучнёўскага сшытка, густа спісаныя фіялетавым алоўкам. Мужчына ўхапіўся за паперы.
— Што гзта?
Хуценька прабег іх вачыма і здзекліва паківаў галавой:
— Ай-яй-яй! А яшчэ піянеры, так сказаць, будаўнікі новага грамадства... Пра Паўліка Марозаза чыталі, пра Чкалава чулі. I верыце ў бога...
У руках ён трымаў два «святыя пісьмы». Хто іх прыдумаў у час вайны, цяжка сказаць. Але хадзіла іх нямала, звычайных лісткоў паперы з малітвамі, з замовамі ад кулі, ад агню, ад нагавору. Нічога новага і святога ў гэтых «пісьмах» не было. Проста жыла ў іх надзея на выратаванне, на ўдачу ў віхуры вайны. А словы малітвы надавалі нейкую ўрачыстасць, незвычайнасць — «Иже еси на небеси...»
Дзеля канспірацыі, каб выглядаць звычайнымі сіротамі, якія і ад неба чакаюць літасці і збавення, насілі заўсёды з сабой «святыя пісьмы» і Надзя з Юрам. Калі б папытацца ў іх, што там напісана, наўрад ці адказалі б яны, бо не надта ўчытваліся ў каракулі, якія прасілі ў бога канца вайны, хлеба, шчасця.
Мужчына ў фрэнчы ўсё яшчэ здзекаваўся:
— Пра бога ўспомнілі, нехрысці... Раней трэба было думаць. Бог, ён не цяля, бачыць круцяля. Вось вы прыкідваецеся сіроткамі, бедненькімі, а бог усё бачыць.
Ён сеў за стол, адпусціў паліцаяў, дазволіў памякчэлым голасам:
— Апранайцеся. I слухайце, што старэйшыя гавораць. У яго чамусьці быў нядрэнны настрой.
— У школе вас вучылі лічыць, чытаць, маляваць. Гэта добра. Але вось што мазгі вам сацыялізмам зацямнялі, гэта дрэнна. Вы малыя. Вам сказалі: сацыялізм — добра, вы і паверылі. А выявілася, пшык — ваш сацыялізм... Немцы прыйшлі ратаваць нас. Ад саветаў, ад камуністаў.
Юра не стрымаўся:
— А чаго ж і беспартыйных вешаюць? Мужчына хмыкнуў:
— Ну вось, я ж і казаў, што вы малыя, не разбіраецеся. Ёсць жа і беспартыйныя бальшавікі. Чулі пра такіх? Партыйны білет не носіць, а ў душы бальшавік.
— Дык нешта ж многа іх.
— А нічога, справімся. — Мужчына замоўк, а потым доўга не зводзіў вачэй з Юры. — Тут, хлопча, шкадаваць не прыходзіцца. Лепш два лішніх забіць, чым аднаго пакінуць...
На ганку затупалі, і ён узняўся з-за стала. Увайшлі двое: нямецкі афіцэр і хударлявы, сівы мужчына ў кажушку і шапцы-кубанцы. Афіцэр нетаропка скінуў шынель, павесіў яго на вешалку, што стаяла каля стала, акуратна расчасаў не густыя ўжо валасы, штосьці сказаў свайму спадарожніку. Той выслухаў і ціхім, ласкавым голасам пераклаў:
— Пан афіцэр пытае дзяцей, як з імі абыходзіўся бургамістр.
Пытанне было нечаканае. Надзя паціснула плячыма, а Юра ўсміхнуўся:
— Добра. Нават і не чакалі такога. Перакладчык аб нечым параіўся з афіцэрам, таксама распрануўся. Быў ён у карычневым гарнітуры, белай кашулі з чорным гальштукам, акуратненькі і падкрэслена інтэлігентны.
— Калі дзеці хочуць есці, пан афіцэр прапануе шакалад.