— Не. Я прывычная. Як стамлюся, скажу...
...Неяк каля Магілёва былі вайсковыя манеўры — і да іх у дзіцячы дом у госці прыехаў Варашылаў. Што рабілася! Надзя не магла тады паверыць — жывы Клім Варашылаў, савецкі маршал! Песні пра яго спявалі, вершы вучылі — вось ён тут, разам з імі... Пра сустрэчу гаварылі доўга, хлапчукі адмахваліся ад дзяўчынак: што вы, мы вось станем салдатамі, камандзірамі, і Варашылаў будзе нам даваць загады...
Паглядзелі б хлапчукі на яе цяпер...
Ваня зноў тузануў за рукаў:
— Ну, хопіць табе. Дай я...
Яна аддала яму вяроўчыну і запыталася:
— Што, замерз?
— Не, - крутнуў галавой Ваня.— Мы хутка ідзём... Але ж нельга, каб ты адна...
Надзя агледзелася. Гэтыя мясціны яна ведала. Не адзін раз прыходзіла сюды ў разведку, выглядала ўсё, запамінала. Хутка яны абыдуць стараной Гарадок, і можна будзе выбірацца на шашу. К таму часу зусім развіднее.
— А сёння цяплей, чым учора,— зазначыла яна.— Адпусціў мароз. Можа, адліга будзе...
— Можа,— азваўся Ваня і летуценна дадаў: — Вось каб мяцеліца...
— Ага,— падхапіла Надзя.— Гэта было б здорава! Завіруха мяце. Ноч. А мы са сцягамі... Справіліся б за гадзіну. Ніхто б не заўважыў...
Яны ўжо выбраліся на шашу і пайшлі шпарчэй. Санкі з мётламі лёгка каціліся ззаду.
— Ты ніколі не быў тут? — запыталася Надзя.
— Не. Мяне ў разведку пасылалі ў другі бок, пад Езярышча.
Гаворка не клеілася. Можа таму, што яны зусім не ведалі адно аднаго. А хутчэй за ўсё таму, што абое ўвесь час думалі, як іх сустрэне Віцебск, што ім рыхтуе сённяшняя ноч...
Каля ўваходу ў горад іх спынілі паліцэйскія. Доўга разглядалі даведкі, а потым адзін стаў іх абшукваць, а другі скінуў з санак мётлы. У Надзі пахаладзела ў грудзях, калі ён ухапіў якраз тую, з сакрэтам, і выскаліўся:
— Дубцы добрыя будуць... А?.. Можа, паспрабуем?.. Але той, што абшукваў Надзю і Вашо, змрочна прыкрыкнуў:
— Хопіць. Развесяліўся... Аддай малым!.. А вы,— спадылба бліснулі халодныя сінія вочы,— джгайце хутчэй. Гандляры!.. Каму патрэбны ваш тавар?..
Узяўшы мётлы, Ваня з Надзяй подбегам кінуліся ў горад.
На вуліцах было ціха і пуста. Надзі здавалася, што іх крокі чуваць на добрую вярсту, а ў спіны ім глядзяць сотні чужых вачэй... Пуста, ціха... Як быццам усс яшчэ спяць. А ўжо ж за поўдзень...
Надзя ішла наперадзе і не азіралася, быццам баялася, што Ваня ўбачыць, як раптам усё ў ёй сціснулася ў камячок. Яна не магла зразумець, што яе так насцярожыла. Паліцэйскія? Не. Хіба гэта першы раз! Адчуванне блізкай небяспекі? А калі яе не было... Прыгнятала хітрая і непрывычная цішыня, бязлюднасць. Здавалася, вуліцы няма канца.
Калі яны, нарэшце, дайшлі да Полацкага базару, Надзя з палёгкай уздыхнула. Тут было людна. Натоўп рухаўся, гаманіў, нават смяяўся. Выгуквалі дзядзькі:
— Новыя боты!.. Хромавыя!.. За хлеб...
— Махорачка-гарладзёрачка... Каму на сэрцы цяжка, памагае зацяжка...
— Кажух! Кажух!.. Мяняю на соль...
Надзя падміргнула Ваню: «Ну, пайшлі!» —і падалася ў кіпень натоўпу.
— Мяцёлкі! Мяцёлкі!.. Каму мяцёлкі?..— крыкнула яна.— Бярыце мяцёлкі!.. Мяцёлкі!..
На іх ніхто не звяртаў увагі, быццам іх наогул не існавала. Побач стракатала тоўстая жанчына:
— Іголкі... Іголкі... Магазінныя... Магазінныя іголкі... Мяняю на цукар... Мяняю на цукар...
Надзя праціснулася далей:
— Мяцёлкі! Мяцёлкі!..
Але і тут не цікавіліся мяцёлкамі.
— Булён!.. Булён!.. З мясам... Булён з мясам! — паблізу тоненькім голасам залямантавала старэнькая бабуля, і да яе кінуліся з усіх бакоў.
Надзя спынілася.
— Ды ну іх! — злосна махнула рукой.— Пайшлі, Ваня, дзе-небудзь прысядзем... Ногі падгінаюцца. Стамілася.
Яны адышліся ўбок, прымасціліся на санкі. Тут сядзелі дзве немаладыя жанчыны, прадавалі журавіны. Гандаль у іх ішоў слаба, і яны дзяліліся навінамі:
— Пецьку Кулінінага ведаеш? У паліцыю запісаўся. Кажа, канец нашай уладзе. Саветы, кажа, разбіты, немец Маскву бярэ.
— А-а, чаго цяпер толькі не гавораць...
— Кажа, глядзеў немцавы танкі. Кіно яму паказвалі... Самалёты, пушкі... Сілы такой, кажа, на цэлым свеце няма.
— Ды ўжо сіла ў іх ёсць.
— I, кажа, не выкруцішся ніяк. Або служы немцу, або канец табе.
— Пачакаў бы трошкі. Чаго ўжо так спяшыць?
— Куліна прасіла. Ды ў яго свой розум. Кажа, чакаць далей — пустое дзела. Пакуль усе чакаюць, можна месца добрае заняць...
— Якое там месца... сабачае...
Надзя ажно падскаквала на санках — так ёй не цярпелася кінуцца да цётак, крыкнуць, што маніць Пецька, што вернуцца нашы, што ніколі не ўзяць фашыстам Масквы. Але нельга. Трэба маўчаць. Трэба прыкідвацца абыякавай...