Коля ніколі не пярэчыў ніводным словам, выцягваўся ў струнку, вінаватаморгаючы. Загэтуюпакорлівасцьёнзатрымаўся на пасадзе шафёра даўжэй, чым усе яго папярэднікі.
— Павязеш Гусева. Завязеш — i назад!
Праз тры хвіліны яны был i за горадам.
— Хутчэй, хутчэй! — нецярпліва падганяў Гусеў матацыкліста.
— Куды ты спяшаешся? На вяселле, ці што?
— На хаўтуры.
— На свае?
— Па тваёй бабулі, мянташка.
— Мая жывая. Замуж збіраецца. Магу табе пасватаць. — Колька павярнуўся да «люлькі», выскаліў зубы. Матацыкл павяло ўбок.
— На дарогу глядзі, а то ў канаве будзем.
— Баішся? Не ўсё адно табе, калі паміраць?
— А табе ўсё адно?
— Мне? Чым раней — тым лепш.
— Брахун ты несусветны.
— Што?
— Брахун, кажу, ты.
— Дзякую. Але культурный людзі кажуць — фанказёр. Сама Эльза…
— Б… твая Эльза.
— Можна перадаць ёй гэта?
— Ну, ты балбатаць балбачы, але не забывайся, што табе з намі жыць, а не з Эльзай. Заўтра сапраўды можаш апынуцца ў гарнізоне. — Гусеў ведаў, што наклікаць на сябе гнеў сакратаркі начальніка — больш страшна, чым гнеў самога Мілецкага. Гэтай падле даволі сказаць гестапаўцам адно слова, як ад цябе на другі ж дзень застанецца мокрае месца. Дзіўна, што адзін гэты Трапаш, здаецца, не баіцца яе — лезе цалавацца.
Колька, усміхнуўшыся дарозе, супакоіў Гусева:
— Не бойся. Я сваіх не выдаю. Гусеў папрасіў лісліва:
— Слухай, потым ты мяне да Буды падкінеш?
— Начальнік з'есць. Чуў, што сказаў?
— Калі мы з табой гэтую птушку хапанём, слова не скажа.
— Якую птушку?
— Ёсць тут адзін тып. Ціхім прыкідваўся. Бочкі рабіў. Інвалід.
— Хто гэта? Я ж — з Хутаранкі, усіх ведаю.
— Зяць Траянавых.
— Кульгавы?
— Ага.
— А што ён, у Будзе?
— Царкву рамантуе. Да Бога падлізваецца.
Гусеў загадаў пад'ехаць проста да дома Траянавых. У двары адзін Данік гуляў з малой Ленкай. Навокал было пуста i ціха, як бывае ў вёсцы ў жнівеньскі дзень, калі ўсе на полі, на гумнах.
— Дзе твой зяць? — спытаў Гусеў Даніка.
— Які ён мой! Царкву пайшоў рамантаваць у Буду.
— А сястра?
— Якая?
— Жонка яго. Якая! — паліцай мацюкнуўся.
— А чаму вы крычыце, пан начальнік? Панесла яму ежу.
— Ах, сволачы! Ты мяне яшчэ вучыш! Вырадак бальшавіцкі! Бяры дзіця! Хадзем са мной!
— Куды?
— Там даведаешся — куды.
— A дзіця навошта? — па-блазнецку ўхмыляючыся, раптам спытаў Коля. — Гарачыня… Крычацьбудзе. Піць, есці… Адны турботы, пан начальнік…
— Нічога не разумеет — не сунь свайго носа! — крыкнуў на яго Гусеў i сам пацягнуўся да дзіцяці. Ды раптам убачыў перад сваім носам пісталет. Ікнуў ад нечаканасці. Адскочыў.
— Рукі ўгору! — прашыпеў Коля. — Так. Вышэй… Вышэй ручкі, пан начальнік…
Гусеў падняў рукі і, ашаломлены, працягнуў:
— Ах, сво-о-олачы!
— Яшчэ адно такое слова, i шансы твае застацца жывым зменшацца напалавіну. Так i засячы сабе на носе, клоп ванючы! — Коля з агідай тыркнуў пісталетам паліцаю ў зубы.
Данік тым часам спрытна выцягнуў у Гусева з кабуры пісталет.
— Памацай кішэні. Запаснога няма? Так. У хлеў — шагам марш!
Нават маленькая Ленка застыла ад здзіўлення. I яшчэ больш здзіўленая пара вачэй пазірала ca шчыліны суседскага двара.
«Начальнік гарнізона» не крануўся, спалатнела яго дагэтуль бураковая морда.
— Слухай ты, улада! Мы гарантуем табе жыццё. Звяжам, заткнём зяпу i ціха паедзем да сваіх… A пікнеш — выхад у нас адзін, сам разумеет.
Гусеў згорбіўся i цяжкімі крокамі пасунуўся ў хлеў.
— Данік, лейцы!
У хляве яму звязалі рукі. Потым Коля здзекліва загадаў:
— Адкрый, душачка, роцік, — i сунуў у рот перапрэлай смярдзючай саломы.
Страха хлява была дзіравая, i ў куце пасля нядаўніх дажджоў стаяла гнойная калюжа.
Коля паказаў на яе рукой:
— Лажыся.
Гусеў закруціў галавой, паказваючы вачамі на сухое месца.
— Без панскіх выбрыкаў! Кладзіся, дзе паказваюць гаспадары. Тут будзе мякчэй… I прахалода… Ну! Раз… Два…
Вось так.
Начальніку звязалі ногі.
Хлопцы выскачылі з хлява i з захапленнем паглядзелі адзін на аднаго.
Але што далей? Ініцыятыва перайшла да Даніка.
— Коля! Ляці да Старога!
— А хто Стары?
— Поп.
— Аляксей Сафронавіч?
У «палідэйскага» ад здзіўлення зрабіліся па яблыку вочы.
— Дык i ён наш? Вось гэта дык здорава!
Мікола Трапаш прымкнуў да падпольшчыкаў у самым пачатку, калі яшчэ не служыў у паліцыі. Але тады ён ведаў толькі трох чалавек: Толю Кустара, Даніка, нябожчыка Цішку. Лялькевіч i Аляксей Сафронавіч вырашылі, што з іншымі членамі арганізацыі яго знаёміць не варта — хлопец крыху неўраўнаважаны, i невядома было, як ён павядзе сябе ў паліцыі. Але, выбраўшыся ў раён, Коля наладзіў сувязь з падпольшчыкамі ў горадзе i шмат чым дапамагаў ім. Кустара i Даніка ён інфармаваў пра гэта даволі скупа ды наогул сваіх старых сяброў пачаў забываць, лічыў, што маленькая група вясковых хлопцаў мала чаго варта. А сябе як падпольшчыка ён ставіў высока: устанавіў сувязь з армейскай разведчыцай-радысткай, а таму лічыў, што ў яго асобае становішча ў падполлі.