Kelnero (garcon) vokis ĉefan kelneron, sed ili diris al li:
— Jen kio, bonvolu elimini koston de nia manĝo el milita ŝuldo, kiun Francio ĝis nun ne redonis al Usono.
Ĝenerale, okazis grandioza skandalo, pri kiu oni skribis en ĵurnaloj. Tamen komandantaro punis nin nesevere, nur riproĉe.
Kion li opinias pri milito?
— Pri milito? Vi mem tion scias. Jen ankoraŭ nelonge ni militis en Nikaragvo. Ĉu mi ne scias, ke ni militis ne por interesoj de l' lando, sed por interesoj de “Unuiĝinta Frukto” (United Fruit), banana kompanio? Inter marsoldatoj tiu ĉi milito tiel nomiĝas — banana milito. Sed se oni ordonas al mi partopreni militon, mi ĝin partoprenos, ĉar mi estas marsoldato kaj devas plenumi ordonojn.
Li ricevas dudek kvin dolarojn ĉiumonate. En San-Francisko, li esperas, lia kariero estos pli prospera ol en Nov-Jorko, tial li konsentis tie servi. En Nov-Jorko loĝas liaj edzino kaj bebo, al kiuj li eldonas dek dolarojn ĉiumonate. Lia edzino oficas. Certe, li edziĝis tro frue, ĉar li estas nur dudekunujara. Sed jam tio okazis, do nenion li kapablas ŝanĝi.
En Amarillo la marsoldato nin forlasis. Li danke salutis nin ridete kaj iris al poŝto. Li estis tre juna, tial liaj kuriozaĵoj ŝajnis ne tro kondamnindaj.
Ni pasigis nokton en lignoladaj kabanoj de Amarillo — kampadejo. Ni estingis fornojn kaj gasajn kamenojn kaj enlitiĝis. La kampadejo situis proksime de vojo. Kiel brua ventego preterveturis aŭtoj, kies lanternoj tra fenestroj lumigis murojn de la kabano.
Amarillo estas nova kaj pura urbo. Ĝin aperigis tritiko antaŭ dekkvin jaroj. En ĝi troviĝas: surstrataj lanternoj kovritaj per aluminia farbo, loĝdomoj faritaj el lilkoloraj brikoj, granda deketaĝa hotelo, apotekoj kaj ĉio necesa por animo, pli korekte — por korpo. Por animo tie nenio estas.
Veninte apotekon, ni ekvidis en ĝi plurajn junulinojn, kiuj matenmanĝis antaŭ foriro al oficejoj.
Ili perfekte oficas, ĉar ĉiu scipovas kalkuli per ilo, korespondi kaj tajpi. Sen tiuj ĉi scipovoj ne eblas preni neniun laboron. Cetere, kune kun tiuj, same estas malfacile preni.
Plimulto de tiuj junulinoj loĝas kune kun siaj parencoj kaj redonas parton de siaj salajroj por kunpagi pro kredite aĉetita dometo, aŭ pro fridujo, same akirita kredite. Future ŝi edziniĝos kaj ankaŭ aĉetos dometon kredite, post kio ŝi kune kun edzo multe laboros por dum dek jaroj pagi kvin aŭ sep mil dolarojn, kontraŭ kiuj ili akiros dometon. Kaj dum tuta dekjara tempo feliĉaj geedzoj tremos pro timo, ke ili estos maldungitaj kaj sekve forestos mono necesa por pago. Ilian domon oni forprenos. Ho, kian timigan vivon spertas milionoj da usonanoj akirantaj tiumaniere sian etan elektran feliĉon!
Sur junulinoj estis vestitaj kurtaj cervaj aŭ hundaj veŝtoj. Ili ridetis, depeciginte rostitan panon per belaj fingretoj. Bonaj, agemaj fraŭlinoj, revantaj pri unika usona feliĉo!
En apoteko ni ekvidis germanan desegnilaron.
— Sinjoro Adams, ĉu en Usono oni ne fabrikas desegnilojn?
— Kompreneble, ne! — energie respondis Adams. — Ni ne povas fabriki desegnilojn. Jes, jes, sinjoroj, ne ridu. Ni volas, sed ne povas. Tuta Usono, kun sia grandioza tekniko, ne povas establi fabrikadon de desegniloj. Tiu sama Usono, kiu produktas milionojn aŭtojn ĉiujare!
Ĉu vi komprenas, kial? Se tiujn ilojn bezonus la tuta loĝantaro, ni organizus tiam amasan produktadon kaj produktus dekojn milionojn da perfektaj desegniloj kontraŭ malkaraj prezoj. Sed la loĝantaro de Usono bezonas nur dekojn milojn da desegniloj. Tio signifas, ke amasa produktado ne estos profitdona, kaj do desegnilojn oni produktos permane. Tamen ĉio produktita en Usono permane, sed ne permaŝine, kostas tre multe. Tiam okazus, ke prezo de usonaj desegnilaroj estus pli kara, ol la germanaj. Sinjoro Ilf kaj sinjoro Petrov, enskribu en viajn agendojn, ke granda Usono iufoje estas senforta antaŭ maljuna, kompatinda Eŭropo, mi petas. Tion vi nepre devas scii!
La dudek unua ĉapitro. Roberts kaj lia edzino
Malvasta elstaraĵo de norda parto de Teksaso disigas ŝtatojn Oklahomon kaj Novan Meksikion. Amarillo situas en Teksaso kaj, veturante el ĝi al Santa-Feo, ni ofte renkontis lokajn pentrindajn indiĝenojn.
Du vakeroj (cowboys) pelis aron da etaj stepaj bovinoj, vilaj kiel hundoj. Grandegaj feltaj ĉapeloj ŝirmis vakerojn de la akra dezerta suno. Spronoj sur iliaj botoj bele aspektis kune kun figuraj, damaj kalkanumoj. Vakeroj kriis “hoto” kaj plenmove turnis siajn galopantajn ĉevalojn. Tio ĉi ŝajnis iom troa, kio necesas por kutima pelado de bovaro. Tamen, tie ĉi estas Teksaso, kaj ĝiaj indiĝenoj scipovas paŝti brutarojn! Ni, urbanoj, ne kapablas konsili ion ajn al ili.
En malnova, vitrigita “ford” ankaŭ veturis vakeroj. Por tiuj grandaj junuloj mankis spaco en la aŭto, kaj do ili sidis tute senmove, foje tuŝante unu la alian per siaj ĉapelegoj. Preterveturante, ni vidis ene de l' aŭto kvin vakerojn, kiuj estis tre peza ŝarĝo por la aŭto kun maldikaj radoj, farita en 1917. Tamen “Olda Henrio”, kun knarado, iom post iom trenis sin antaŭen.
Kamionoj kun altaj barieroj veturigis ien ĉevalojn kaj mulojn. Mirinda tamen estas la lando! Ĉi tie eĉ ĉevalojn oni veturigas per aŭtoj. Ĉu ekzistas pli granda humiligo por tiu ĉi besto! Supre de furgonoj vidiĝis longaj oreloj de muloj kaj foje aperis belaj ĉevalaj muzeloj, en kies okuloj estis neesprimebla, vetura sopiro.
Traveturinte kurtan distancon post Amarillo, ni ekvidis novan “hiĉhajker”-on (hitchhiker), kun suprenlevinta polekso. Tiel en Usono oni nomas homojn, kiuj petas veturigi ilin. Ni haltis. Viro mallevis brakon. Sur li estis supertuto, el sub kiu vidiĝis malbutonumitaj kolumoj de du ĉemizoj. Ankaŭ sur li estis hela kaj pura velura jaketo. Li diris al ni, ke li celas atingi urbon Fenikson (Phoenix) en ŝtato Arizono. Nia celo estis malsama, sed ĝis Santa-Feo niaj direktoj estis samaj, kaj do ni lin invitis kunvojaĝi.
Sinjoro Adams ne perdis tempon kaj tuj komencis lin pridemandi.
Nomo de nia kunvojaĝanto estis Roberts. Li metis sian ĉapelon sur siajn genuojn kaj volonte ekrakontis pri si mem. Ankoraŭ unu bona trajto de usonanoj estas ilia societemeco.
Lia amiko sciigis lin, ke en Fenikso estas vaka laborloko, kie oni pakas fruktojn kaj perlaboras dek ok dolarojn semajne. Ĝis Fenikso estas sepcent mejlojn. Li ne havas necesan monon. Tutan nokton li veturis en kargovagono, en kiu estis tre malvarme. Kune kun li en vagono veturis ankoraŭ kelkaj vaguloj. Roberts hontis veturi sen bileto kaj do li helpis al servistoj kargi pakaĵojn. Ceteraj vaguloj, malgraŭ malvarmo, dormis kaj spertis neniujn rimorsojn.
Roberts veturis el Oklahomo. En tiea malsanulejo troviĝas lia edzino. Li elpoŝigis artikoleton eltranĉitan el ĵurnalo, kaj ni ekvidis foton de juna virino, duonkuŝanta en blanka malsanuleja lito, kaj subskribon: “Ŝi ridetas eĉ en kuŝejo de suferoj”.
Sinjoro Adams emocie eksvingis brakojn.
— Sir (sinjoro), — ekkriis li, — mi jam legis pri via edzino en ĵurnalo!
Kelkajn horojn seninterrompe Roberts rakontadis al ni historion de sia vivo.
Li parolis nehaste, trankvile, kaj ne alvokis kompaton aŭ kunsenton. Lin oni petis rakonti — kaj do li rakontas.
Origine li estas teksasano. Liaj patro kaj duonpatro estis meblistoj. Li finis mezan lernejon (high school), sed por plua kleriĝo mankis mono. Li laboris en eta kompara konserva fabriko, en kiu li iĝis majstro. Tamen fabrikado tie daŭris nur tri monatojn jare. Oni dungas sezonlaboristojn, kiuj migradas kune kun siaj gefamilianoj tra la tuta lando. Komence ili laboras sude, poste ili migras norden, kie rikolto okazas iom pli malfrue. Ili estas efektivaj nomadoj. Nenion signifas tio, ke ili estas blankuloj kaj civitanoj de Usono. Antaŭe ili estis malnomadoj, kiujn moderna tekniko igis migri. Al viroj oni salajras dudek cendojn hore, al virinoj — dek sep cendojn. Nutraĵojn oni eldonas el kantino, kaj poste ties kostojn oni depagas el salajro. Kun farmuloj mastroj de samaj fabrikoj kontraktas tiel. Ili donas al farmuloj ŝulde semojn kaj pagas certan monon pro rikoltaĵo. Oni kontraktas printempe, kiam farmuloj spertas iujn malfacilaĵojn. Ĝenerale, fabrikantoj scipovas profiti.