Кіеў 1846
Ніжні Ноўгарад 1858
ВЕДЗЬМА
Паэма
Малюся, зноў надзею маю,
Нанова слёзы праліваю
I думу цяжкую маю
Нямым сцянам перадаю.
Адгукнецеся ж, заплачце,
Нямыя, са мною...
Над няпраўдаю людскою,
Над доляю злою.
Адгукнецеся! За вамі,
Можа, адгукнецца
Несупыннае няшчасце
I нам усміхнецца,
Памірыць нас з нядоляю
I з людзьмі і скажа
Нам дзякуй: і памоліцца
I ціха спаць ляжа.
I прымірэннаму прысняцца
I людзі добрыя, й любоў,
Адно дабро. I ўстане ўранку
Вясёлы, і забудзе зноў
Сваю нядолю. I ў няволі
Пазнае рай, пазнае волю
I дабратворную любоў.
Каля асенняга Міколы,
Абдзёртыя бадай дагола,
Бендэрскім шляхам уначы
Ішлі цыгане. А йдучы —
Звычайна, вольныя,— спявалі.
Ішлі, ішлі, а потым сталі.
Шацёр край шляху нацяглі,
Агонь не малы развялі
I навакола пасядалі.
Хто з шашлыком, а хто і так —
Затое вольны, як казак
Калісьці быў. Сядзяць і дрэмлюць,
А ў стэпу воддаль хтось спявае,
Мабыць, з прыданак маладзіца
Дадому п’яная ідзе.
«Ой, у новай хаце
Паклаліся спаці,
Дочка сніла смела:
Маці звар’яцела,
Свёкар ажаніўся,
Бацька утапіўся,
I... гу...»
Цыгане слухаюць, смяюцца:
«Дзе ж тыя людзі тут бяруцца?
То з-за Днястра, мабыць, яно,
Бо ўсё тут стэп... Зданнё! Зданнё!»
Цыгане крыкнулі ўсе разам.
Тут апынулася адразу
Спявачка тая. Жаль і страх!
У світцы латанай дрыжала
Адна жанчына. На нагах
I на руках павыступала
Ад сцюжы кроў; аж струпам стала;
I косы ў дзікіх рэп’яхах
На полы лезлі ў каўтунах.
Пастаяла, а потым села
Каля агню і рукі грэла
На самым полымі. «Ну такі
Ажаніўся небарак!»
Сама сабе яна шаптала,
З усмешкай страшнай пазірала.
О, хто ж яна? Не здань, не страх.
То ж мая маці і сястра,
То ж мая ведзьма, каб вы зналі.
Цыгане
Адкуль ты будзеш, маладзіца?
Ведзьма
Хто, я?
(Спявае.)
«Як была я маладою,
Цалавалі хлопцы роем,
А як стала старой бабай,
Цалавалі б, была б рада».
Цыган
Спявачка, нечага сказаць!
Каб гэткую сабе дастаць,
Ды йшчэ і з мядзведзем...
Ведзьма
Я спяваю.
Ці то сяджу, ці то гуляю,
Я спяваю ды спяваю,
Ужо забыла гаварыць...
А перш я добра гаварыла.
Цыган
Дзе ж ты была, што заблудзіла?
Ведзьма
Хто, я? Ці ты?
(Шэпча.)
Цыц, крыху, цыц.
Вунь, бач, са мною пан ляжыць.
Агонь пагас, усходзіць месяц,
Ў яру пасецца ваўкалак...
(Усміхнуўшыся.)
Я ў прыданках была, упілася
I молада не прадалася...
А ўсё праклятыя паны
З дзяўчатамі такое дзеюць...
Трэба другую ажаніць.
Пайду, без мяне не ўмеюць
I ў дамавіну палажыць...
Цыгане
Не йдзі, нябога, будзь тут з намі!
У нас, яй-богу, добра жыць!
Ведзьма
А дзеці ёсць у вас?
Цыгане
Не маем.
Ведзьма
Каго ж вам песціць, гадаваць?
Каго ж вам нанач класці спаць?
Каго калышаце ўначы?
Кладучыся і ўстаючы,
За каго моліцеся? Дзеці!
I ўсё дзеці! I ўсё дзеці!
Не знаю, дзе ад іх падзецца.
Дзе ні пайду, яны за мною,
З’ядуць мяне калі-небудзь...