Святло паволі згасае.
VI
Сцэна асвятляецца.
Ганак перад дзвярыма Купалавай хаты. Тут жа побач будка, да якой прывязаны ланцужком сабака. Падыходзіць Янка Купала, стомлена садзіцца на прыступках ганка. Сабака лашчыцца да яго, радуецца сустрэчы.
Янка Купала. I ты не спіш? Непакоішся, што павалакуць у сведкі па справе абвінавачанага гаспадара?.. I будзеш ты адказваць на пытанні, што бачыў ды што чуў у гэтым доме. (Лашчыць сабаку.) Бачу — разумееш, а сказаць не можаш… У іх памерлы можа загаварыць. Сябры мае ды знаёмыя і загаварылі ўжо, і пацвердзілі, што Янка Купала — вораг закляты і свайму народу, і рэвалюцыі, і дзяржаве. Трэці супастат пасля Тадэвуша Касцюшкі і Кастуся Каліноўскага! Падпольшчык, бунтаўшчык, шпіён і здраднік. Божа літасцівы, якая няўдзячнасць «партии и правительству». Яны мне ганаровыя званні і членства ў ЦВК, а я ў адказ не гімны, не асанну, не многае лета пяю ім, а звычайныя «дрындушкі», як той Якуб кажа, на адчэпнае:
Цяпер нават сам здзіўляюся гэтаму несусветнаму прымітыву і, даруй, дружа, лухце сабачай.
Можна, відаць, прымусіць пісаць руку, але нельга прымусіць спяваць душу і сэрца. Схаладзела, вымерзла душа. Верш не выпраменьвае цяпла. Паламалі мяне, Журан, пакалечылі, знявечылі, зруйнавалі. Увагай, ліслівасцю, падачкамі на беднасць аплялі, бы павуціннем, абклалі чырвонымі сцяжкамі, як ваўка, і гоняць цяпер у катух ды на ланцуг. Паэта-птаха, паэта-рамантыка ператварылі ў юбілейнага падзёншчыка, у газетнага вершаплёта на патрэбу дня…
Які сорам перад людзьмі і Богам!..
У акне збоку ганка з’яўляецца Бянігна Іванаўна. Прыслухоўваецца да слоў сына.
Людзі спадзяваліся на Купалу, як на прарока, а ён стаў выконваць ролю блазна. Адабралі пакой і ўпэўненасць. Мой верш страціў свой патаемны сэнс. У свеце няма праўды і сумленнасці, а ў маёй душы няма больш суладнасці. А якая паэзія без суладнасці ў душы? Ты, Журанка, як і я, на ланцугу, але ж без пачуцця страху. А мая пачуццёвасць пераходзіць у страх за сябе, за родных, за няшчасную краіну. Які ўжо тут рамантызм, калі сацыялістычны рэалізм набрыняў крывёю падуладнага народа-раба.
Журан, братка, няма выйсця. Адзін паратунак — завыць з табою разам і на месяц, і на сонца, і на ўвесь белы свет. Дый…
А жыццё ж новае ўяўлялася мне некалі ў вобразах Сонца, Казкі, Вясенняга выраю, Агністай песні, Вольнага птаха, Вечавага звона, Папараці-кветкі, Сакаліных дзяцей. А назаві я сёння злыдняў сучкінымі дзецьмі, дык жа абразіш усіх тваіх нявінных суродзічаў. З языкоў-джалаў гэтых гадаў-нелюдзяў нават словы не злятаюць людскія. Толькі і чуеш: «вораг народа», «нацфашыст», «вражье охвостье», «змеиное жало», «осиное гнездо». Лепшыя людзі Айчыны для іх «националистическая плесень», «шпионы», «диверсанты», «подпольщики», «рвань». Дураломства не мае межаў. Пад нож, пад колы пусцілі навуку, растапталі мову, разбураюць адукацыю і культуру, выкарчоўваюць і раўнуюць гістарычную памяць, нібы сам свет нарадзіўся ў адну цёмную ноч з тым пачварным пралеткультам. Самым жудасным для іх стала тое, што людзі, як надзею, назвалі Адраджэннем. Такія вось справы, мой ты мілы дружа.
Зайздрошчу. Табе яшчэ жыць можна. Ты хоць і на ланцугу, але ж ад усяго іншага вольны. А на маім месцы ніякі сабака не вытрымаў бы. Беспрытульнасць, адзінота, беспрасветнасць. Нават родным не магу прызнацца, што яны са мною па начах робяць.
Свет, здаецца, сарваўся з трывалай восі і нясецца немаведама куды.
Скончылася і «срэбнае дзесяцігоддзе» Адраджэння. Здаецца, пачалася эпоха ўсеагульнага халуйства перад прыблудамі са свету.