«Няўжо сюды прыйдуць немцы?» — з гэтай думкай углядаюся ў рачное прадонне. І на якую халеру сюды пруцца? Чаму ім не сядзіцца ў сваёй Нямеччыне? І што зменіцца пасля іх прыходу? А што тут можа змяніцца? Гэтак жа будзе плыць па Віленцы сухая лістота, гэтак жа будзе шумець пад ветрам Бернардзінскі сад, і Гедымінаву вежу гэтак жа, як зараз, будзе ахутваць правідная смуга. Зрэшты, сёе-тое зменіцца. На вежы залунае сцяг са свастыкай, на тумбе перад нашым домам з’явяцца нямецкія плакаты, а на рагу Дамініканскай і Універсітэцкай будзе тарахцець не двухвежавая танкетка, а грымець вялізны танк з 50-міліметровай гарматай. Мая маці баіцца немцаў і штовечар, перад тым, як класціся спаць, жагнаецца і шапоча: «Божухна, каб яны спрахлі!» А вось дзядзька Янка, да якога іду, той немцам нібыта і рады. Таго дня, як швабы напалі на Гдыню, прыбег да нас, узрушана хадзіў вакол стала, паліў цыгарэту за цыгарэтай і казаў, што беларусам трэба адразу ж выявіць ініцыятыву і дамагчыся ад немцаў адчынення нацыянальнага ўніверсітэта. А яшчэ казаў, што, магчыма, удасца стварыць беларускую аўтаномію ці нават незалежную Заходнебеларускую рэспубліку. Я потым спытваў бацьку, што такое аўтаномія, але той адмахнуўся і наказаў, каб я не лез у дарослыя размовы. Бацька з дзядзькам Янкам тады зацята спрачаліся, колькі будзе доўжыцца вайна. Бацька быў перакананы, што яна расцягнецца надоўга і што калі немцы захопяць Познань, дык палякі павінны захапіць Усходнюю Прусію, а ягоны сябрук у адказ хмыкаў і казаў, што польскае войска створана выключна для дэфілядаў, а не для сучаснай вайны і што праз два тыдні немец захопіць Варшаву.
Дзядзька Янка жыве адзінцом ва ўласнай хаце. Хата складзеная з пачарнелага бярвення, а пакрывае яе высокі гонтавы дах. З аднаго боку да жытла падступае Антокальскі гай, а з другога стаяць перакрыўленыя каменныя помнікі з шасцікутнымі зоркамі наверсе. Мясціна для жыцця не надта прыемная, але дзядзьку падабаецца, бо тут зацішак і шмат зеляніны.
Бацькаў сябар стаіць пасярод двара і сячэ дровы. Прычым робіць гэта з асалодай, з першага разу расколваючы тоўстыя бярозавыя цурбакі. З зачараваннем гляджу, як бліскае лязо сякеры, як узлятаюць угору палены, як пырскаюць ва ўсе бакі жоўтыя трэскі. Неўзабаве адно палена адлятае да маіх ног, і дзядзька Янка выпроствае спіну.
— О, якія госці! — жартам, але з насцярогай вітаецца дзядзька і пераключаецца на сур’ёзны лад: — Што, выпусцілі бацьку?
Размашыста, як той конь, ківаю галавой.
— Ім зараз не да нас, — паўтарае дзядзька Янка бацькавы словы, з сілай заганяе сякеру ў цурбан. — Я, братка, сам толькі што на волю выйшаў. Ад паліцыі хаваўся, — дзядзька з пакутаю аддзьмухваецца. — У школу ходзіш?
— Маці не пускае. Баіцца, што немцы прыйдуць.
— Кепска, што цябе ў беларускую школу не выправілі. Што ж ты за беларус такі вырасцеш? Кніжкі хоць нашы чытаеш?
— Чытаю, — няўпэўнена кажу я. — Чытаць беларускія кніжкі цяжка, бо напісаныя расейскімі літарамі.
— Ну а якую апошнюю кнігу прачытаў? — дзядзька Янка падымае пінжак, які ляжыць на кучы палення, дастае з кішэні капшук табакі.
— «Абразкі», — кніжку гэтую, немаведама калі выдадзеную, з лядашчымі і зжаўцелымі старонкамі, адолеў на летніх вакацыях.
— А-аа… «Пяюць начлежнікі» — дзядзька скручвае цыгарку, летуценна мружыць вочы. — «Слоў не разбярэш — надта закацістая песня, але зірнеш адкуль яна плыве, і ўбачыш чырвоны слуп з чорнай каронай над лесам — гэта вогнішча начлежнікаў…» — дзядзька Янка зацягваецца цыгаркай, а ў вачах ягоных бліскае слязіна. — Пачакай хвілінку, — дзядзька са свістам выпускае дым, ідзе ў хату і выходзіць з кніжкай у руках.
— На, пачытай. Тарас Гушча… ён жа Якуб Колас. Прадаўся, на жаль, бальшавікам.
«У глыбі Палесся», — бягуць па вокладцы няроўныя літары. З насцярожлівай павольнасцю пхаю кніжку пад кашулю. Маці не любіць беларускіх кніг. Кажа, што праз іх нашай сям’і няма жыцця, бо яны ў Менску надрукаваныя, а там сядзяць камуністы. Так што кніжку і чытаць не буду, прыхаваю дзе-небудзь, а потым вярну ўладальніку.
— Скажы, што заўтра зайду. Бачыш, колькі працы, — дзядзька апошні раз зацягваецца цыгаркай, адкідвае недапалак і, падхапіўшы сякеру, хвацкім ударам палавініць цурбак.
На мосце праз Віленку стаяць паліцыянты. Каб не патрапляць ім на вочы, — а раптам абшукаюць ды знойдуць беларускую кніжку, — паварочваю на Млынавую і пераходжу рэчку па іншым мосце. Дзіўна, але места абязлюдзела. Нават вайскоўцы некуды пахаваліся. Узнікне сям-там чалавечая постаць і тут жа знікае за маўклівымі дзвярамі. А ўвечары, як сцямнее, наогул усё замірае. Адно вайсковыя патрулі на конях ды паліцыянты з пажарнымі блукаюць па мёртвым горадзе. Маці на мінулым тыдні затрымалася на працы, вярталася ў поцемках, дык паліцыянты яе хацелі ў пастарунак забраць, бо не мела пропуску. Ледзь адбілася.