Ён узяў яе рукі і прыціснуў да твару.
— Пацярпі,— прашаптаў ён.— Мне абяцалі месца ў газеце, тады я адразу ж перавядуся на завочнае, і мы пажэнімся. I табе больш ніколі не трэба будзе мыць посуд. Я ўсё жыццё буду сам мыць посуд, каб ты забылася на гэ-та. Я куплю табе столькі сукенак, што ты не будзеш ве-1 даць, куды іх падзець. Дай мне толькі пачаць працавацц
— У нас у красавіку размеркаванне. Зашлюць мянеі куды-небудзь на Палессе — і ўсё наша каханне скончыццаі Вось так, Арсенка. 3 вачэй далоў, з сэрца вон.
— Ты — пра сябе?
— Не, пра цябе.
— Мы пажэнімсч, і табе дадуць свабодны дыплом. Так заўсёды робіцца, я ведаю. Школ у Мінску багата, без работы не застанешся.
Яна адвярнулася.
— Дай бог нашаму цяляці воўка з’есці.
— Ды ты хоць пойдзеш за мяне?
— Пайду. 3 заплюшчанымі вачыма. Хоць на край свету. Я кахаю цябе.
— Скажы гэта яшчэ раз,— папрасіў Арсен, зазіраючыі ёй у вочы.— Чуеш? Я прашу цябе…
У сакавіку ў газеце вызвалілася месца літсупрацоўніка сельскагаспадарчага аддзела, і Арсена ўзялі на работу. Ён перавёўся на завочнае аддзяленне, а неўзабаве яны з Валянцінай занеслі ў загс заяву. Ім далі месяц на роздум, хаця, здаецца, чаго там было думаць… Усё тысячу разоў перадумана і вырашана. Але закон ёсць закон.
Тыдні праз два пасля гэтага Арсен павёз Валянціну пазнаёміць з маці. Быў ён родам з Бабруйска, там скончыў школу, адтуль прыехаў у Мінск, ва універсітэт. Яго бацька, Міхаіл Сяргеевіч Жураўскі, лётчык, камандзір эскадрыллі, у трыццаць сёмым годзе загінуў у Іспаніі. Арсен быў тады яшчэ зусім малы і амаль не помніў яго, ведаў толькі па фотаздымках. Маці, Лідзія Трахімаўна, як засталася ўдавой у дваццаць тры гады, так больш замуж і не выйшла, хаця і перад вайной, і пасля вайны да яе не раз сваталіся мужчыны. Усім адмаўляла, баялася, што кепска будзе сыну з чужым чалавекам. Працавала яна швачкай на фабрыцы, трошкі шыла дома, з таго і жылі. Старэнькая швейная машына «Зінгер» памагла ім перабедаваць вайну, акупацыю, не дала памерці з голаду…
Пакуль перапоўнены людзьмі цягнік нетаропка поўз да Бабруйска, спыняючыся каля кожнага слупа, Арсен расказваў Валянціне пра свой ціхі і зялёны горад, амаль дашчэнту спалены і разбураны фашыстамі, пра жоўтыя пляжы Бярэзіны, пра сваю школу… Чым бліжэй яны пад’язджалі, тым больш ён нерваваўся, надоўга замаўкаў, выходзіў у тамбур курыць.
— Баішся? — здагадалася Валянціна і адчула, што і сама баіцца гэтай паездкі, баіцца чужой, незнаёмай жанчыны, якая павінна стаць ёй мамай. Як яна сустрэне сваю будучую нявестку, ці ўпадабае? А раптам не? Што ж тады будзе? Як тады жыць?..
— За сябе я не баюся,— крыва ўсміхнуўся Арсен.— Я для сябе даўно ўсё вырашыў. За цябе… Ты, калі што якое, не звяртай увагі, га? Пастаўся да яе з гумарам. Разумееш, яна так марыла, што я скончу вучобу, вярнуся і мы будзем жыць разам. Яна мне нават нявесту прыгледзела, дачку нашага суседа-нарыхтоўшчыка. Багаты, як Шэйлак… Сто тысяч пасагу абяцаў…
— Дрэнь мае справы.— Валянціна хацела засмяяцца — не атрымалася: твар як акамянеў.— Навошта ж ты вязеш мяне? На пасмешышча?
— Ды не патрэбна яна мне,— горача сказаў Арсен.— I тысячы яе не патрэбны. Гэта мама… я ж табе кажу. Не звяртай увагі. Я кахаю цябе, разумееш?! Толькі цябе…
— Лепш бы я засталася ў інтэрнаце,— уздыхнула Валянціна, і ад прадчування бяды ў яе сціснула сэрца.
Калі цягнік прыйшоў у Бабруйск, была ўжо ноч. Народу з вагонаў вываліла многа. Натоўп паваліў на плошчу, да аўтобусаў, а яны з Арсенам пайшлі пешшу. Добра ўтаптаная сцежка вілася паўз чыгунку. Арсен сказаў, што ісці зусім недалёка: на другім пераездзе налева, на вуліцу Бахарава. Пра генерала Бахарава, які разам са сваімі танкістамі вызваляў горад ад немцаў, пра тое, што ён пахаваны ў скверы, у цэнтры Бабруйска, Валянціна ўжо ведала — некалі Арсен паказваў ёй фотаздымак: магутны танк над чорнай гранітнай плітой…
Перад першым пераездам іх абагнаў цягнік, на якім яны прыехалі. Затым яшчэ адзін — таварны. Злева ад чыгуначнага насыпу, па якім яны ішлі, свяціліся вокнамі хаты, цямнелі сады. Справа, усцяж чыгункі, цягнуўся высачэзны плот з калючым дротам наверсе, падыходы да яго асвятляліся з вышак пражэктарамі.
— Што гэта? — спытала Валянціна.
— Калонія для малалетніх злачынцаў,— хмура адказаў Арсен.— Вунь там, насупраць, цераз дарогу,— ён паказаў рукой,— мая школа. Я быў у сёмым класе, калі тут хлопцы ўзбунтаваліся. Разагналі ахову, але вырвацца ў горад не змаглі. Тады яны падпалілі свае баракі, майстэрні, а самі залезлі на дахі. Мы збегліся сюды, на чыгунку, глядзелі. Са станцыі падагналі пажарны цягнік, сталі заліваць агонь. Вада збівала хлопцаў з дахаў, а яны крычалі: «Спасибо товарищу Сталину за наше счастливое детство!» — і падалі ў агонь, як падбітыя птушаняты. Мяне кожны раз калоціць, калі я тут іду, а колькі гадоў мінула…