Пераезд сустрэў іх вясёлым святлом ліхтароў, па абодва бакі яго ляжала ціхая, бязлюдная ў гэты позні час брукаваная вуліца. Арсен узяў Валянціну за руку.
— Якая ў цябе рука халодная. Як лядыш…
Яна прамаўчала. Стукала, вырывалася з грудзей сэрца.
Шаша ішла ўніз. Абапал яе стаялі стромкія таполі, праз густую лістоту цадзілася святло рэдкіх ліхтароў. Драўляная хатка з шыльдай «Цырульня». Жалезныя вароты і цагляныя гмахі нейкай фабрыкі. Ці не тут працуе маці Арсена?.. Магазін… Валянціна ўзіралася ў наваколле, быццам адчувала, што бачыць усё гэта першы і апошні раз.
Арсен спыніўся перад вялікім драўляным домам на высокім падмурку і сціснуў яе руку. Яна зразумела: прыйшлі. Дом быў абшаляваны дошкамі і пафарбаваны, аканіцы — сем вокнаў на вуліцу — зачынены, цьмяна блішчэў жалезны дах.
— Гэта ваш дом? — здзівілася Валянціна: Арсен расказаў, што жывуць яны цеснавата — два маленькія пакойчыкі і кухня, а тут — цэлы палац.
— Жактаўскі,— адказаў ён.— Акрамя нас тут яшчэ тры сям’і. Усё падзелена: і хлеўчукі, і грады, і яблыні… Толькі прыбіральня агульная.
Ён адчыніў веснічкі, падняўся на ганак, пастукаў у акно. Амаль імгненна адчыніліся дзверы, і ў паласе святла, што вырвалася адтуль, з глыбіні, Валянціна ўбачыла невысокую таўставатую жанчыну ў цёплым мультанавым халаце. Круглы твар яе свяціўся радасцю. Яна абхапіла Арсена за шыю, і той нахіліўся, каб ёй было зручней, і пяшчотна, як маленькую, гладзіў яе па сівых валасах.
— Мама… Ну, мама… Годзе…
Валянціна стаяла на ганку ззаду, чакала. Чамусьці яе калаціла, хоць ноч была цёплая, амаль летняя, нешта млела ўсярэдзіне, і вельмі, аж вусны зліпаліся, хацелася піць.
Нарэшце Арсен ледзь не сілком адарваў ад сябе маці і сказаў;
— Гэта Валянціна. Я табе расказваў. Пазнаёмся…
— Добры вечар,— нясмела прагаварыла Валянціна.
Лідзія Трахімаўна змерала яе невідушчым позіркам і пайшла ў хату. Арсен схапіў Валянціну за руку і пацягнуў за сабой. Яна не працівілася: усё яшчэ на нешта спадзявалася…
У вузкім калідорчыку Арсен памог Валянціне зняць паліто, падштурхнуў у пакой. 3 папрокам кінуў:
— Ну што ж ты, мама…
Лідзія Трахімаўна стаяла каля буфета, хуталася ў пуховую хустку, накінутую на плечы. Гладка прыбраныя валасы скручаны на патыліцы ў цяжкую куксу, белы з чырвонымі плямамі твар, поўныя нянавісці прыжмураныя вочы... Валянціна аж скаланулася, зазірнуўшы ў гэтыя вочы, і разгублена спынілася на парозе.
— Як ты яго зацугляла? — Голас у Лідзіі Трахімаўны быў рэзкі, хрыплы, адчувалася, што яна ледзьве стрымліваецца, каб не закрычаць.— Ты грубая? На якім месяцы? Можа, яшчэ не позна зрабіць аборт? Вядома, гэта забаронена, але… У мяне ёсць добры ўрач, за грошы ён усё зробіць…
Валянціна адхіснулася, быццам ёй варам у твар лінулі. Арсен моцна абхапіў яе за плечы.
— Мама! — крыкнуў ён.— Што ты вярзеш, мама?
— Маўчы, смаркач! — Лідзія Трахімаўна ўскінула галаву, яна быццам вышэйшая ростам зрабілася.— Ты не ведаеш гэтых дзетдомаўскіх прастытутак, а я іх ведаю! Я не дазволю ёй зламаць тваё жыццё!
Валянціна адштурхнула Арсена і выйшла ў калідор. Схапіла з вешалкі сваё паліто, асцярожна, як сляпая, спусцілася з высокага ганка. Там, у хаце, нешта крычаў Арсен, нешта крычала Лідзія Трахімаўна, але да яе гэта ўжо не мела ніякага дачынення. Яна бегла па цьмяна асветленай вуліцы да пераезда і ніяк не магла патрапіць рукамі ў рукавы паліто. Пуста было і лёгка — ні злосці, ні крыўды, нават плакаць не хацелася. Адно дабегчы да станцыі, убіцца на які цягнік, хоць на таварняк.
Арсен дагнаў яе ўжо аж каля вышкі з пражэктарамі. Моўчкі ішоў ззаду. Пад яго падэшвамі рыпелі каменьчыкі.
Каля другога пераезда, дзе было светла ад ліхтароў, ён узяў Валянціну за руку.
— Пачакай. Астудзіся трошкі. Усё роўна да раніцы цягніка няма.
— Пайду пешшу.— Яна вырвала руку.
— Як? — не зразумеў ён.
— Па шпалах.
Арсен змучана засмяяўся.
— Ваўкі з’ядуць. Ведаеш, колькі ў лясах каля Мірадзіна ваўкоў?! Пачакай. Я не заву цябе назад. Пройдзе нейкі час, і вы памірыцеся.— Валянціна адмоўна пахітала галавой.— Памірыцеся, памірыцеся — яна ўжо сама шкадуе, што нагаварыла столькі глупстваў…
Валянціна не адказала. За будкай дзяжурнай па пераезду віднеўся калодзеж, яна адчула, што памірае ад смагі, і пайшла туды. Зняла з цвіка пакамечанае вядро, навязанае на слізкую вяроўку, у ім было трохі вады. Нахіліла — халодная вада лінула ёй у твар, пацякла па целе. Піла нагбом і не магла напіцца, не магла заліць агонь, што выпальваў ёй вантробы. Дрыжалі рукі, вада лілася за каўнер сукенкі, якую яна пашыла да гэтай паездкі, да вяселля, і на паліто, і на ногі — чыстая, жывая, ледзяная… Яна быццам змывала з Валянціны ўвесь бруд, у які яе выкачала Лідзія Трахімаўна сваімі словамі, змывала і не магла змыць.