А Тамара, здавалася, самой прыродай была створана, каб раджаць, карміць і даглядаць дзяцей. У Лаўрыновічаў іх ужо было трое, і Тамара чакала чацвёртага. Гэта не лічачы самога Васіля,— а кім ён яшчэ быў як не яе дарослым, але не зусім удалым дзіцем: іх жа, не зусім удалых, звычайна і любіш, і шкадуеш больш за іншых, ім куды больш патрэбны твая любоў і ласка. Працавала Тамара ў дзіцячым садзіку выхавацелькай, далей педвучылішча не пайшла: дзе ёй было думаць пра вышэйшую адукацыю з такой камандай! А так — і дзеці дагледжаныя, і сама сытая: не мела Тамара на каго асабліва спадзявацца.
Вось такая была сям’я, куды хворага Жураўскага прывёз таксіст, ратуючы ад адзіноты і адчаю,— болей не было яму куды ехаць.
3
Тамара пазваніла Валянціне, і вечарам тая прыехала да Лаўрыновічаў. Па дарозе яна завярнула дадому, каб пакінуць там сшыткі, убачыла на кухні ў памыйным вядры скамечаныя рэцэпты і лекі і здагадалася, якая муха ўкусіла Арсена.
— Ты звар’яцеў,— ціха гаварыла яна, седзячы на табурэтцы каля канапы, на якой ён ляжаў, адвярнуўшыся да сцяны: Лаўрыновічы забралі дзяцей і далікатна перайшлі ў другі пакой, каб не замінаць ім.— Я ніколі не думала, што ў цябе такое хваравітае самалюбства. Ну, якая табе розніца, хто прынёс тыя лекі, я ці Тэрэза, галоўнае, што табе іх прынеслі. Калі ты навучышся адрозніваць дробязі ад істотнага, гэта ж сапраўды дробязь. Каб жа я гуляла, на возера з кампаніяй паехала, у рэстаран пайшла. Такі выдаўся дзень, гэта праверка, а яшчэ нейкія бэйбусы залезлі ў кабінет музыкі і ўкралі электрагітары і ўзмацняльнікі з калонкамі, давялося выклікаць міліцыю, разумееш — міліцыя ў школе, ды яшчэ пры чужых людзях; я думала, памру, так кепска мне было. А Тэрэза сядзіць цэлыя дні і толькі язык точыць, надрукуе дзве-тры даведкі, гэткая работа… Ну, што з таго, што я папрасіла яе завезці табе лекі? Няўжо гэта такое злачынства, няўжо я так абразіла цябе, што ты збег з дому? I куды? Да Лаўрыновічаў, якія самі душацца з дзецьмі ў двух пакойчыках, а ў цябе шыкоўная трохпакаёвая кватэра, хоць сабак ганяй. Ты не проста эгаіст, мой дарагі, ты эгацэнтрыст, ты ні з кім і ні з чым не лічышся, акрамя свайго надзьмутага «я».
Не слёзы, а стома і скруха былі ў яе голасе, быццам, пражыўшы з Арсенам столькі гадоў, Валянціна толькі цяпер зразумела ўсю яго існасць і гэта разуменне цяжкім валуном легла ёй на сэрца.
Арсен маўчаў, усё гэтак жа адвярнуўшыся да сцяны. Пэўна, у яго зноў падскочыла тэмпература, бо ён і чуў і не чуў Валянціну, думкі блыталіся, востра, як шылам, паролі, балела пад правай лапаткай, сухі кашаль ірваў грудзі, але ён стрымліваўся. Прыкусіў зубамі край прасціны, і ад гэтага было яшчэ горай. Падсвядома ён адчуваў, як многа горкай праўды ў яе словах, нават у тых, што прабіваліся да яго праз густы туман забыцця, але пякучая нянавісць асляпіла яго. Заяц, бязгучна мармытаў ён, механічны заяц… Не, больш я не буду бегчы за табой па крузе, я зразумеў, што гэта дарога ў небыццё. Я сышоў з дыстанцыі, я больш нічога не хачу — ні лаўраў пераможцы, ні адчаю пераможанага. Мне абрыдла гэта гонка за хімерамі, я хачу, каб нехта жыў для мяне, эгаіста, ці эгацэнтрыста, ці проста дурня, мяне ж ужо не пераробіш, які ёсць, такі ёсць,— для мяне, а не для народнай асветы або яшчэ для якой трасцы…
Валянціна захрабусцела пальцамі, была ў яе такая недарэчная звычка, потым нахілілася над ім і падняла яго галаву разам з падушкай.
— Арсен, мілы, ну, хопіць… Паздзекаваўся, і хопіць, трэба ж нейкае сумленне мець, я ж таксама не жалезная. Дай я памагу табе апрануцца, выклічу таксі і паедзем дамоў. Раніцай я падскочу ў райана і папрашу на тыдзень адпачынак. Хаця які чорт мяне цяпер пусціць, хіба што праз два дні, калі закончыцца франтальная праверка, якая ім справа да маіх балячак, але я неяк выкручуся. Вось пабачыш, я неяк выкручуся…