Ён расплюшчыў вочы, убачыў яе заклапочаны хударлявы твар — яна ўжо прыкідвала, як ёй выкруціцца, каб хоць на гадзіну вырвацца днём са школы, і сляпая шалёная злосць затапіла яго бруднай пеністай хваляй.
— Я ненавіджу цябе,— прахрыпеў ён.— Ненавіджу!
Валянціна ўстала, у яе дрыжалі, торгаліся вусны, твар зрабіўся шэры, як у нябожчыцы, адны толькі вочы гарэлі на ім, быццам падсвечаныя знутры электрычнай лямпачкай, але не пяшчота і не спагада, а пагарда ўжо была ў іх. Цвёрда і жорстка глядзела яна на Арсена, які захлынуўсі ў чарговым прыступе кашлю, быццам ставячы гэтым позіркам паміж сабою і ім нябачную бетонную сцяну, аб якую яму наканавана лёсам біцца ўсё сваё жыццё.
— Ну што ж,— холадна сказала яна, і Арсен міжвольна падзівіўся з яе ўмення валодаць сабой,— вольнаму воля,— I выйшла. Прамая спіна, высока ўскінутая галава, цвёрдыя, упэўненыя крокі…
…Якая ж ты доўгая і якая крутая, дарога ад сэрца да сэрца! Не дастукацца, не дакрычацца. Да самай далёкай зоркі, відаць, лягчэй даляцець, чым да атручанага злосцю і нянавісцю чалавечага сэрца…
Ноччу Арсену стала зусім кепска. Ён усё часцей траціў прытомнасць, трызніў, і перапуджаныя Лаўрыновічы недзе пад раніцу выклікалі «хуткую дапамогу». Ні раіцца, ні пытацца яго згоды ўрач і не падумаў, памацаў лоб і адразу ж загадаў прынесці насілкі. Мінут праз пятнаццаць Арсені ужо быў у бальніцы.
Пэўна, з тыдзень ён праляжаў пластом, не разумеючы, дзе ён і што з ім адбываецца. Не бачыў суседзяў, не пазнаваў урачоў і сястрычак. Нешта з ім рабілі: калолі, ставіліі капельніцу, прымушалі глытаць таблеткі; бездапаможны, як дзіця, Жураўскі ні на што не рэагаваў. Прыступы кашлю скаланалі яго цела, ірвалі грудзі. Калі яму чаго і хацелася, дык толькі закурыць: нейкая дзікая думка блыталася ў галаве, што вось закурыў бы «Арбіту» або што мацнейшае, прадзёр гарачым дымам бронхі і кашаль суняўся б.
Прыходзілі Лаўрыновічы, то Васіль, то Тамара, прыносілі нейкія пакункі, за тыдзень набілася поўная тумбачка; ён і глядзець на ежу не мог, не тое што есці. Валянціны не было. А Арсен чакаў яе. Начамі, калі ў галаве пасля капельніцы станавілася не так тлумна, ён з помслівай радасцю думаў, як яна прыйдзе ў палату, а ён пагардліва выганіць яе. Пры людзях, і добра, каб яшчэ ўрачы былі, сястрычкі… Каб адчуць асалоду ад яе прыніжанасці, каб канчаткова, раз і назаўсёды, парваць з ёю. Але такой радасці яна не дала яму — мінаў дзень за днём, а Валянціна не прыходзіла.
Нарэшце крызіс мінуў. Неяк раніцай ён прачнуўся і ўбачыў за акном сонца. Яркае, чэрвеньскае, яно толькі выкацілася на неба з-за высокіх будынін, што стаялі на другім баку вуліцы, і заліло палату цяплом і святлом. Было рана, суседзі яшчэ спалі на сваіх ложках: маленькі, як гномік з дзіцячых казак, стары далікатна хроп насупраць, вытыркнуўшы з-пад зялёнай коўдры сівую кудзелю барады; каля дзвярэй злева скруціўся абаранкам хлопчык гадоў, можа, пятнаццаці, а справа, цераз тумбачку ад Жураўскага, выводзіў рулады пляскатым перабітым носам нейкі дзяцюк з цяжкім квадратным падбародкам, пэўна, баксёр — магутная, як кувалда, левая рука яго, сціснутая ў кулак, звісала з ложка аж да самай падлогі. Жураўскі ўпершыню ўбачыў так выразна сваіх суседзяў, раней яны бачыліся яму нібы праз туман, і зразумеў, што выкараскаўся са сваёй хваробы, што яна адступіла. Дыхаласа лёгка і глыбока, хоць паветра ў палаце было спёртае, прапахла лекамі, нясвежай бялізнай і чалавечым потам, але Жураўскі прагна піў яго, смакаваў, быццам трапіў у чысты хваёвы лес, радаваўся, што больш не грае ў грудзях арган, не хрыпіць, не булькае, не перахоплівае тугім сырамятным аброжкам горла. Цела зрабілася лёгкае, бязважкае, здавалася, адштурхніся ад сцяны — і паляціш, адно рукамі махай, як птушка крыламі.
Вяртанне да жыцця з чорнай навалачы хваробы было такім нечаканым і поўным, што Жураўскі ледзь не заплакаў ад шчасця. Усё, думаў ён, усё. Пачнём з нуля, нічога страшнага. Толькі не вяртацца на круг, толькі не адчуць яшчэ раз, як сляпая злосць ператварае цябе ў звера. Не сышліся характарамі, так гэта, здаецца, называецца. Не, не толькі характарамі. У нас біялагічная несумяшчальнасць, яна закладзена ў нашых генах, мы ўсё жыццё будзем ненавідзець адно аднаго, няздольныя на нейкі кампраміс, бо разумеем: кампраміс знішчыць таго з нас, хто на яго пойдзе, знішчыць у ім асобу. Яна ніколі не адмовіцца ад сваіх поглядаў на жыццё, заўсёды для яе галоўнай будзе работа, школа, яна жыве, каб працаваць, а я жыву — каб жыць. Проста жыць, радавацца вось гэтаму сонцу, і ветрыку за акном, і прыязнай усмешцы. Жыццё вышэйшае за творчасць, сказаў нейкі мудрэц, а мудрацы ведаюць, што гавараць. Не такі я ўжо і стары, каб баяцца пачаць спачатку; сустрэну жанчыну, пакахаю яе, і яна пакахае мяне, будзем неяк жыць. І ўсё забудзецца, усё сплыве, як туман у летні дзень. Трэба папрасіць Васіля, каб падшукаў мне нейкі прыватны пакойчык, сапраўды, гэта свінства — навязвацца ім, хапае ў іх турбот і без мяне, ды і няма дзе ў іх жыць. Пераб’юся, пакуль аформім развод, а там відаць будзе. У калідоры загрымела: санітаркі пачалі прыборку. Потым быў абход, і нестары яшчэ, энергічны прафесар у бялюткім халаце доўга выслухоўваў і выстукваў яго, нештя дыктаваў урачам, якія пачціва тоўпіліся навокал, а рукі ў прафесара былі цёплыя, мяккія. Жураўскаму стала казытліва, і ён засмяяўся. Прафесар уздрыгнуў ад нечаканасці, таксама засмяяўся і паляпаў яго па плячы: будзеш жыць!