Яны выйшлі на луг, мокры ад расы («А? Што? Я ж табе сказаў абуць гумавыя боцікі»,— сказаў Арсен, і яна сцепанулася: калі гэта мы перайшлі на «ты, але змаўчала). 3-за хмары вынырнуў месячык, буйна высыпалі зоркі, стала святлей. Недзе каля сталоўкі шугала ў небе зыркае полымя, ледзь чутна звінела гітара Алеся Захарэвіча, чуліся вясёлыя галасы, а тут, на лузе, было ціха. Туман звіваўся ў дзівосныя кольцы, яны плавалі ў паветры, сваімі абрысамі нагадваючы фантастычныя талеркі, а паміж імі была чыстая прастора, падсвечаная месяцам, але ўсё роўна цёмная, і зусім чорныя ўзвышаліся стагі. Яны пайшлі да гэтых стагоў, і Арсен не выпускаў яе руку са сваёй і чытаў вершы пра гэту ноч, і пра луг, і пра вечнае неба, што распасцерлася над іх галовамі. Чытаў ён ціха, як быццам сабе, не жэстыкуляваў, нібы спавядаўся ў каханні ахрыплым ад хвалявання голасам, і ёй перадалося яго хваляванне, яна адчула гэта па тым, як халадок прабег па спіне, і раптам так вусцішна стала, і нейкая струнка зазвінела ў грудзях водгукам на тое, што ён чытаў. Ён ведаў на памяць безліч вершаў, можа, сотні. Пушкін і Блок, Багдановіч і Купала, і Ахматава і Пастарнак, Лорка і Элюар… Што ж, падумала Ірына, калі гэта праўда, што жанчына кахае не вачыма, а вушамі, дык яго нельга не пакахаць.
Калі яны вярнуліся, каля хаты Жураўскі слыніўся і пацалаваў ёй руку. I шпарка пайшоў да сябе.
«Стары рамантык,— бязгучна засмяялася Ірына, паціраючы руку, да якой ён дакрануўся сваімі вуснамі.— Я лічыла, што ён пашляк, а ён стары кніжны рамантык, закаханы, як падлетак, і гэткі ж бездапаможны».
Яна соладка пазяхнула і пайшла ў чысціню і цеплыню ўтульнага пакойчыка, дзе іх з Наташай пасялілі цёткі Мальвіна і Рахіля. Старыя ўжо, пэўна, даўно спалі, Наташы яшчэ не было: моладзь дурэла, вырваўшыся на волю.
2
Яна часта ўспамінала гэты шчаслівы час: два тыдні ў канцы жніўня і на пачатку верасня, і доўга не магла зразумець, у чым яно было, тое шчасце.
Сябры і знаёмыя лічылі сям’ю Чумаковых узорнай, зайздросцілі ім і ўсім ставілі ў прыклад. Жывуць жа людзі: ні сварак, ні брыдкай лаянкі, усім задаволеныя, ніколі ні на што не скардзяцца. I з макам, як кажуць, добра, і з такам добра. Дзеці выхаваныя, ветлівыя, у хаце заўсёды парадак. I як ім гэта ўдаецца?
А Ірына і сапраўды не магла прыгадаць выпадку, калі б яна пасварылася з мужам. Праўда, быў час — Аляксей Пятровіч якраз тады махнуў рукой на сваю доктарскую дысертацыю, згроб з пісьмовага стала ўсе паперы, над якімі праседжваў ночы навылёт, і запіхнуў іх у самую ніжнюю шуфляду, каб ужо адтуль ніколі не даставаць,— калі яна моцна ўзлавалася на яго за гэта і дапякала як магла: надта ж крыўдна было, што іншыя, менш здольныя і цягавітыя, робяць кар’еру на яго ж матэрыялах. Але Чумакоў толькі пацепваў плячыма ў адказ на ўсе яе шпількі, сноўдаўся вакол сваіх акварыумаў, хмурыў калматыя бровы, і Ірына зразумела, што стукацца ў глухія вароты яго душы — занятак бессэнсоўны і небяспечны. Ён быў зусім пазбаўлены самалюбства, прагі да славы і пашаны, яго цікавіла работа і толькі работа, а не чыны, не пасады, не тыя даброты, якія яна дае, націскаць на яго — толькі жыццё сабе сапсуеш.
Калі разабрацца, дык ён быў ідэальным мужам: шчыра паважаў Ірыну і лічыўся з яе думкай; нягледзячы на сваю занятасць, заўсёды вымяркоўваў гадзінку, каб пабыць з дзецьмі, пацікавіцца іх школьнымі справамі, памагчы рашыць задачу або даказаць тэарэму; ён аддаваў усю зарплату, пакідаючы сабе якую дзесятку на курыва, і ніколі не патрабаваў ад яе справаздачы, як і на што яна выдаткуе грошы, нават не цікавіўся гэтым. Сям’я мела ўсё неабходнае для жыцця, Ірына ніколі не скардзілася, што не можа звязаць канцы з канцамі — гэта яго задавальняла. У той жа час ён не адчуваў сябе кватарантам — чалавекам, ад якога нічога не залежыць, якому ўсё, як гавораць, да лямпачкі: Ірына неўпрыкметку, але досыць настойліва ўцягвала яго ў сямейныя справы. Яна не лезла да Аляксея Пятровіча з дробязамі, ён гэтага не любіў, але і не рабіла ніводнай значнай пакупкі, не параіўшыся з ім, не пачуўшы яго думкі. Купіць новы тэлевізар ці больш прыгожую люстру, змяніць шпалеры на сценах, бо старыя ўжо выгаралі, пашыць яму паліто ці Сярожку касцюм, набыць кніжныя стэлажы — кнігі ўжо няма куды ставіць,— на ўсё, лічыла яна, трэба атрымаць яго згоду. Гэта можна было назваць пустой фармальнасцю, усё роўна яна зрабіла б так, як хацела: ты-то галава, а я — шыя, і не хочаш, а следамі за мной павернешся; але Ірына ведала, што гэта не фармальнасць. Яна хацела, каб Чумакоў адчуваў сябе гаспадаром. Гэта праўда, што на мужыку трымаецца толькі адзін вугал хаты, а на жонцы — тры астатнія, але Ірына разумела, што на трох вуглах, якія б трывалыя яны ні былі, хата — не хата. Няма і не можа быць моцнай сям’і там, дзе мужчына — не гаспадар, не галава, не чалавек, на якога самой прыродай ускладзена адказнасць за працяг свайго роду, за яго дабрабыт і ўстойлівасць, а падкаблучнік, прыгодны толькі на тое, каб выбіваць пыл з дываноў і зарабляць грошы; няшчасныя тыя жанчыны, хто не разумее гэтага.