Сяброўкі дапытваліся ў Ірыны, якім сакрэтам яна валодае, што ў яе такая добрая сям’я, а ў яе не было ніякіх сакрэтаў. Проста кожнае слова Чумакова для яе і для дзяцей было законам і ніколі не аспрэчвалася; пазней яна магла спакойна пераканаць яго, што ён памыляецца, але — пазней, не даводзячы да спрэчак і ўзаемных папрокаў. Спрачацца з ім, ды яшчэ пры дзецях — гэтага яна ніколі сабе не дазваляла. Яе павага, гатоўнасць лічыцца з ім узвышала яго ва ўласных вачах, у вачах дзяцей, надавала дробным, у параўнанні з тым, чым ён займаўся на рабоце, хатнім клопатам значнасць і павагу — і не мела ніякага значэння, што цяжкі сямейны воз, практычна, валакла яна адна.
Чаго ж мне не хапала, пакутліва думала Ірына, маленькімі глыточкамі смакуючы каву і паглядаючы ў акно, за якім вось-вось павінен быў з’явіцца Жураўскі. Спакойнае забяспечанае жыццё, тысячы жанчын пра такое толькі мараць. А-а, вось чаго — галавакружэння. Вельмі спакойна я жыла за ім з самага пачатку. Побач з ім у мяне ніколі не кружылася галава, ніколі не білася мацней сэрца, як побач з Арсенам, не прылівала да твару кроў. Пэўна, недзе ў падсвядомасці я так і не здолела дараваць яму, што ён адмовіў мне ў прытулку, як і яго бяздушныя суседзі; каб я не бразнулася на падлогу, ён са спакойным сумленнем выкінуў 6ы мяне з Сярожкам на вуліцу, пад дождж, як бяздомнае кацяня. Тым, што я засталася, што мы сталі жонкай і мужам, я абавязана не яму, а чуламу, міласэрнаму сэрцу Галіны Аўдзееўны, для яго я доўга была, што жаба для кошкі — і з’есці гідка, і кінуць шкода,— аж да самай смерці маці. Смерць маці, адзінота, што на яго абрынулася, прымусілі Чумакова прапанаваць мне застацца. Я разумела гэта з самага пачатку і згадзілася, 6о ў мяне не было іншага выйсця. Нічога ў мяне не было… Відаць, я ўсё жыццё, усе гэтыя гады хавала недзе на самым донцы, у самым чорным куточку сваёй душы, куды не прабіцца вокам, колькі ні ўглядайся, крыўду і боль. Вось чаму я так і не здолела пакахаць яго, як ён таго варты; вось чаму побач з ім у мяне ніколі не закружылася галава. Я шанавала яго як мужа, як бацьку сваіх дзяцей, як вернага сябра, за шырокай спіной якога можна схавацца ад усіх жыццёвых трывог, я больш-менш сумленна выконвала свае абавязкі жонкі і маці, але не болей. А для шчасця гэтага недастаткова — вось што я адчула, зразумела там, на бульбе, у вёсцы Дудары.
Я не была распутніцай, але і манашкай не была. Пэўна, мне ўсё-такі карцела хоць калі-небудзь адчуць, як ірвецца з-пад ног у чорную бездань зямля, як салодкі хмель дурманіць галаву, як за спінай растуць трапяткія. няхай сабе і папяровыя, крылы. Але ніхто, з кім мне даводзілася сустракацца, не высек з крэменю майго сэрца агню — спорт, гімнастыка, «у здаровым целе — здаровы дух»; целы то былі здаровыя, што праўда, то праўда, здаровыя і нястомныя, прагныя да асалоды, а вось духу, відаць, бракавала. Ды і скуль яму было ўзяцца, таму духу, у тлуме гасцініц, экскурсій: «павярніце галовы налева, павярніце галовы направа»,— вечаровых вогнішчаў, вершаў, турысцкіх песень пад гітару, магнітафонаў, у вечнай спешцы, як на канец свету: хутчэй, хутчэй, пуцёўка гарыць ясным полымем, тэрмін канчаецца, толькі пазнаёміліся, а ўжо трэба раз’язджацца навекі. I ты ведаеш, чаго ён ад цябе хоча, і яму вядома, што ў цябе наўме: гадзіцца — маліцца, не — гаршкі накрываць. Усё проста, без залішніх эмоцый, як выпіць шклянку вады: некалі нават тэорыя такая была — шклянкі вады… Чорт яго ведае, што з намі часам робіцца, сама сабе не вытлумачыш, сама з сябе дзівішся. Ці то шалёны страх, што маладосць мінае, а ты нічога не паспееш ад яе ўхапіць, каб хоць было што ўспомніць у старасці, ці гэта тое агіднае, што тоіцца ў нас і часам нахабна паказвае кіпцюры — ні людзей не баімся, ні бога… I смех і грэх… Немаладая ўжо жанчына, гадоў за сорак, праводзіла свайго кавалера, у яго пуцёўка скончылася на тыдзень раней, і так яна галасіла, прыпаўшы да яго грудзей, так абдымала, цалавала на вачах у людзей, якія разам чакалі аўтобуса, быццам роднага мужа на фронт праводзіла і ўжо не спадзявалася калі-небудзь убачыць яго жывым. Бедны мужчына стаяў чырвоны як рак, не ведаў, куды вочы схаваць ад сораму, і толькі сіпеў глуха: «Ну, Света, супакойся… Ну, Света…» Як жа ён, пэўна, ненавідзеў яе, гэту Свету, пудоў на шэсць кабеціну з пацёкамі фарбы на шчоках, а можа, і шкадаваў; я дык пашкадавала ў душы: бедная ты, бедная, якое ж ты гаротнае жыццё пражыла, калі вось так, кляшчом, учапілася ў мужыка, што пашкадаваў цябе, прыгарнуў, абагрэў, і ты адгукнулася на ласку яго ўсімі сваімі непатрачанымі пачуццямі; як жа табе цяпер без яго жыць, якім пустым і халодным стане свет… А ўжо вечарам гэта «гаротніца» прывалаклася на танцы з новенькім, і скакала так, што аж дрыжала падлога, і рагатала, а потым яны зніклі ў густым кустоўі пад гуллівыя ўсмешкі… каб ты спрахла, такое каханне! У кожным з нас сядзіць жывёліна, усё залежыць толькі ад даўжыні ланцуга, да якога яна прыкутая. У тае кабеты ланцуг быў, відаць, доўгі, а ў мяне — карацейшы: хто без граху — кінь у яе камень. Я не кідала, я наогул не люблю кідацца камянямі, надта ж балюча яны раняць. Мой ланцуг быў карацейшы, вось і ўсё, чым я адрознівалася ад Светы і іншых, падобных на яе. I я выкрэслівала людзей, з якімі мяне зводзілі сум і легкадумнасць, з сэрца і памяці ўжо на прыступках аўтобуса або цягніка. Проста ў іх кружыліся галовы, а ў мяне — не, і, можа, гэта яшчэ больш агідна і брыдка. Плоць грэшная і слабая, толькі дух уздымае яе над цемрай, толькі дух ператварае сляпы інстынкт у каханне, у прыгажосць, якая адна і валодае светам і вызначае сэнс чалавечага жыцця. «Бог ёсць любоў» — дзе і ў каго я гэта вычытала? Не памятаю, але гэта, відаць, адзіная рэлігія, адзіны бог, якому сапраўды варта маліцца.