Калі не лічыць таго блудлівага аспіранціка, які задурыў мне галаву ў мае дурныя васемнаццаць — а што і каго там было лічыць, ён уцёк, як шкадлівы шчанюк, даведаўшыся, што я зацяжарала, з’ехаў некуды на край свету ад страху, дык Арсен — першы мужчына, якога я пакахала. Чаму яго? Не ведаю. Можа, таму, што ён так доўга не звяртаў на мяне ўвагі, быццам дражніў маю цікаўнасць? А можа, таму, што ўгадала ў ім адзінокую непрыкаяную душу, якой гэтак жа пуста і холадна жывецца на свеце, як і мне? Чумакоў — моцны, цэльны чалавек, ён цвёрда стаіць на зямлі абедзвюма нагамі, яму не страшныя ніякія вятры і віхуры, а Жураўскі — слабы і бездапаможны, ён балюча адчувае няспыннасць часу і нязбыўнасць жаданняў. Жыццё прайшло, і ты нічога вартага ў ім не зрабіў і ўжо не зробіш, і няма каго ў гэтым вінаваціць, акрамя сябе. Ён шукаў не каханку, не забаву на гадзіну, а жывую душу, чалавека, якому можна паспавядацца ў цяжкую хвіліну і які зразумее цябе і моўчкі падзеліць твой боль. I я чакала такога чалавека, усё жыццё чакала. Можа, адзіноту сваю, якая штурхнула нас адно да аднаго, мы і палічылі за каханне? Нездарма ж нашы адносіны э самага пачатку былі вольныя ад нецярплівага тамлення плоці, нездарма мы не хавалі іх ад чужых вачэй — нам не было чаго хаваць. Нават грубым дотыкам мы баяліся абразіць чыстае пачуццё, што нараджалася ў нашых сэрцах.
Брудная, захапаная рукамі шклянка вады… Смешна… Толькі жывая крыніца, што прабіваецца на свет праз векавечныя пласты зямлі, магла наталіць нашу смагу — вось чаму ў мяне закружылася галава.
3
Бульбу пачалі выбіраць толькі на пачатку верасня, першы тыдзень работы амаль не было, і бедны брыгадзір аж са скуры вылузваўся, каб хоць чым-небудзь заняць дваццаць пяць дармаедаў, што зваліліся на яго галаву. На поле выходзілі ў дзевяць, гадзіну разварушваліся, дзве — абедалі, к шасці цягнуліся дадому. Два дні выбіралі гуркі і памідоры, не хапала скрынак, звальвалі іх горамі ў траву каля дарогі — лепей бы ўжо на кустах былі; чатыры дні абіралі яблыкі. Калгасны сад быў вялізны, стары і занядбаны: шмат дрэў высахла, на некаторых абадралі кару, і яны дажывалі свой век. Сям-там пад цяжарам пладоў паламаліся вялізныя сукі, звісалі на лубе, як на сухажыллі. Год выдаўся яблычны, асабліва ўдалася антонаўка: буйныя, чыстыя, да масляной жаўцізны выспелыя яблыкі свяціліся на сонцы, як маленькія сонцы, у іх пяшчотнай глыбіні ўгадваліся чорныя зярняткі. Прыціснеш пальцам, і застаецца ўмяцінка, яна на вачах чарнее. Гэтыя яблыкі здымаць бы па адным, кожнае загортваць у паперку — праз тры-чатыры месяцы ім бы цаны не было. Брыгадзір махнуў рукой: трасіце, адзін чорт, павязём у Пухавічы на вінзавод, добра, калі прымуць хоць па дзесяць капеек на «чарніла», а не, дык давядзецца свінням скарміць. Жураўскі лаяўся: гэта ж марнатраўства, безгаспадарлівасць, дайце аб’яву ў «Вячорцы», прыедуць тысячы людзей, акуратна здымуць, забяруць па дваццаць, па трыццаць капеек, зімой будзем завозіць польскія і плаціць па рублю за кіло, няўжо немагчыма захаваць свае… Ад багацця жабракамі станем, ад багацця… Брыгадзір пакруціў пальцам каля скроні: вар’ят, не паложана… Гудкоўскі зарагатаў, борздзенька залез на дрэва, гэпнуўся раз-другі — сто дваццаць кіло нездаровага тлушчу пры поўнай адсутнасці шэрага рэчыва — і пасыпаўся на траву дождж. Яблыкі біліся аб сукі, мячыкамі падскоквалі на зямлі, іх збіралі ў вёдры і ссыпалі, як каменне, як бульбу, у вялізныя кучы; глядзець на гэты здзек, на гэты глум, прымаць у ім удзел было агідна і страшна, як прымаць удзел у забойстве.