Арсен узлаваўся, пабег шукаць старшыню. Ірына паспрабавала спыніць яго, схапіла за руку, але ён ашчэрыўся, як воўк, і яна адышлася: бяжы! Да Парэчча, дзе кантора, тры кіламетры, пакуль дабяжыш, астынеш.
…Старшыня, яшчэ малады, гадоў пад трыццаць, інтэлігентны з выгляду хлопец у акулярах і пацёртым скураным пінжачку, моўчкі выслухаў яго і вяла паціснуў плячыма:
— Думаеце, вы адзін такі разумны, а ўсе навокал дурныя? Ну што я магу зрабіць? Спажыўкааперацыя не бярэ, запрасіць людзей з горада і гандляваць, як вы прапануеце, не маю права. Пасадзяць гады на тры, а мне, ведаеце, не хочацца. Закласці на захаванне, а зімой атрымаць сотню тысяч? Ох, як яна спатрэбілася б нам, тая сотня тысяч! Дык у меня ж ні тары няма, ні халадзільнікаў, дзе я іх буду захоўваць? У дзіравым гумне? Пагніюць, не праз тыдзень, дык праз два. Ды і захаваю — рэалізаваць не змагу, не паложана. Задужа шмат трэба ламаць, каб нейкі парадак навесці, а што мне тыя яблыкі?.. 3 мяне за бульбу галаву здымуць, чорт вас прынёс на цэлы тыдзень раней, а за яблыкі… На вінзавод здаць за бясцэнак — гэта яшчэ добра трэба прыёмшчыка падмазаць, бо не прыме, і ніхто яму не ўказ, ды і машыны ў горадзе не выпрасіць, а сваіх няма, больш важным заняты. Так што трасіц — і ліха з імі. Сабе вось навыбірайце кіло па сто, я распараджуся, каб выпісалі, можа, неяк вывезеце, дык і за гэта мне рэвізоры кухталёў надаюць.
Жураўскі адчуваў, што старшыні і самому было брыдка гэта бязладдзе, што ён сапраўды звязаны па руках і нагах бязглуздымі інструкцыямі, быццам спецыяльна прыдуманымі нейкімі прыдуркамі, адарванымі, адгароджанымі рознымі спецмагазінамі і размеркавальнікамі ад жыцця народа, ад яго патрэб і цяжкасцей. Пайшоў назад, пакепліваючы з сябе, з нечаканай сваёй гарачнасці — пэўна, перад Ірынай захацелася пакрасавацца… Успомніў Лаўрыновіча: «Наша дзела цехнічаскае — выпіць і закусіць!» Не бяскрыўдны жарт — сімвал веры, філасофія жыцця, кодэкс паводзін на ўсе выпадкі,— і твой, дарэчы, так, не круці галавой, і твой… I ты маліўся гэтаму богу абыякавасці і безадказнасці, калі працаваў у газеце; бач, яблыкі цябе ўзрушылі, загінуць могуць… А памятаеш горы імпартнага абсталявання на двары суперфасфатнага завода? Пад снегам, пад дажджом, яно гніло, «раскулачвалася», раскрадалася не адзін год — мільёны рублёў золатам; абсталяванне завезлі, а цэхі для яго яшчэ і не пачыналі будаваць, і складоў не было, і павецяў… А ты напісаў лірычны нарыс пра гранулы пладароддзя, пра рэкі фосфару, што памогуць нашым бедным палеткам набраць былую сілу і славу. Табе сказалі: не лезь! Пралікі праектантаў і будаўнікоў — не твая справа. А што — твая? «Выпіць і закусіць…» Вось так, брат, калі глядзець праўдзе ў вочы.
Усе ўжо збіраліся на абед, цэлы рад дрэў агаліўся, яблыні, пазбавіўшыся цяжару, з палёгкай распрамлялі голле. Ірына чакала яго на дарозе, і яны пайшлі да ракі, селі Ў траву на высокім беразе, дзе некалі была запруда, і доўга моўчкі глядзелі, як пялёхаюцца вясковыя гусі і качкі, як тугія струменьчыкі вады расчэсваюць шаўковыя бароды водарасцяў на палях. Прыпякала сонца, але ва ўсім ужо адчувалася набліжэнне восені: вада стала чыстая, цёмная нават каля берага і прыкметна халаднейшая, і неба блякла, губляла сваю сіняву, быццам выгарала за гарачае лета, і далягляды зацягвала смуга. Туман доўга і ўпарта чапляўся за кустаўё, неахвотна сцякаў у лагчыны. На бярозах пракінуліся першыя жоўтыя лісточкі, сіроцкія медзякі, і лес ужо не поўніўся птушынымі галасамі. Не кувала зязюля, не высвіствалі свае вясёлыя песні шпакі; збіўшыся ў вялізныя чароды, яны зляталіся на пожні сілкавацца перад далёкай дарогай; адно жаўрукі яшчэ звінелі, амаль нябачныя ў вышыні чорныя кропелькі, ды хрыпла крычалі сойкі, вышукваючы спажыву. Сям-там на пажухлай траве, на галінках дрэў і кустоў ужо пяшчотна срабрылася павуцінне. Адвечная цішыня і спакой павольна агортвалі зямлю і ўсё жывое на ёй, акрамя чалавека.
— Мы з Алесем днямі ішлі праз сад, сарвалі з дзесятак яблыкаў,— пакусваючы травінку, глуха гаварыў Жураўскі.— Прынеслі дамоў, паспыталі: цвёрдыя, кіслыя, аж у роце вяжуць. Зімовыя. Гаспадыня смяецца: спачатку папыталі б, а потым бралі. У нас нават дзеці ведаюць, дзе што расце. Запамінайце: у другім радзе — чацвёртая яблыня, у трэцім — другая, у пятым — восьмая, у сёмым — першая… Усе рады пералічыла: дзе малінаўка, дзе антонаўка, дзе штрыфель… Што сёння браць, а што ў канцы верасня. Даярка на ферме, ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга за работу мае, дэпутат райсавета. Мілая працавітая жанчына, у суседзяў з двара трэскі не возьме, апошнім падзеліцца. А ідзе з работы — і торбу валачэ. Што ж ты, кажу, робіш, Аўгіння, у цябе ж сваіх яблык свінні не ядуць. А чорт яго, Арсенка, ведае, кажа. I праўда ж, непатрэбныя яны мне, гэтыя яблыкі, але ж і ўтрымацца не магу. Усе цягнуць, і я цягну, што ж я — дурнейшая за ўсіх? Скажы ёй, што гэта — крадзеж, пакрыўдзіцца: ты што, звар’яцеў, міленькі? Усё роўна ж зглуміцца, пагніе, пойдзе пад снег, добра, калі скормяць жывёле, які ж гэта крадзеж? Вось што такое безгаспадарлівасць: знішчэнне чалавечага сумлення. Утвараюцца дзве маралі, адно і тое ж пачынае называцца рознымі словамі…