Яшчэ мінулай восенню, калі не знаходзіў сабе месца ў Вільні, я аблюбаваў за горадам азярко. Цяпер прывёў да яго Данусю.
У апошнія дні моцна прыпякала сонца, азярко высахла і нагадвала вялікую лужыну, якая густа зарасла травамі, трысцём і аерам. Дануся падбегла да берага і анямела.
Дзіва! Чым тут захапляцца? Усё звычайнае, як ля маёй вёскі.
Пахнуў разапрэлы сітнік, і над ім трашчалі крыльцамі з сухога цэлафану конікі. На супрацьлеглым баку азярка пад кустом спаў пастух. Яго каровы пазалазілі па самыя жываты ў ваду і ляніва шлёпалі сябе мокрымі хвастамі па баках. Здавалася, прырода — нібы гэтыя каровы — растлусцела, аблянілася, млее ад раскошы і ні аб чым не хоча ведаць. Успомніліся доўгія нудныя дні, калі я з торбачкай цераз плячо гэтак цэлыя дні, тыдні, месяцы праводзіў са статкам, кожны раз не могучы дачакацца, калі настане той вечар.
А чаго яны забраліся ў ваду, Янэк? — спыталася Дануся.
Каб малако не скісла ў вымі.
— А-а...— прыняла мой жарт за праўду. Божа, да чаго ж яшчэ дзіця.
А хвастамі чаму махаюць, сказаць?
?..
Хвасты ў іх для таго, для чаго пані Бацянскай служыць веер на балу. А смятана адкуль бярэцца, ведаеш? У каровы з вымені зві-саюць унь, бачыш, чатыры такія штучкі з кранікамі. Адзін адкруціш — сырадой пацячэ, другі — смятана, трэці — масла стане капаць...
Толькі цяпер яна зразумела, што я жартую, і мы абодва зарагатаді. Гэтым часам яе настрой перадаўся ўжо і мне. Я ўжо паглядзеў на прыроду ігрыва, рамантычна, як у дзяцінстве.
Кум! Кум! — тужліва паскардзілася жаба.
Кум-кума, дай палатна! Нашто табе? Дзяцей хрысціць! — падхапіў я.
Каля нас у аеры нешта пакешкалася, пакешкалася, а потым плюхнула ў ваду, а плынь нібы ціха ўздыхнула і аж зморшчылася коламі.
О-ей! — уздрыганула паненка.
— Не бойся, усяго толькі жаба! Думае, што нас ашукала і мы ўжо яе не бачым. Во, глядзі, ляжыць, хітруня, на дне з вылупленымі вачыскамі...
Ага, бачу!
— Няхай ёй здаецца, што мы дурні! Пакінем яе ў спакоі... Лепш паслухай, што робіцца ў кустах!
А ў прыдарожным алешніку, зашыўшыся ад спякоты ў лісце, заліваўся салавей.
Цёх, цёх, цёх! Пабёг, пабёг, пабёг! Па пятах, па пятах, па пятах! Кі-ям, кі-ям, кі-ям! Ф-іі-і! — пачаў я птушку дражніць.
Дануся рассмяялася.
Я ведаю ўсе іхнія дванаццаць кален!.. Во курскага пачуць бы, тыя спяваюць на пятнаццаць!..
Абудзіўся пастух, павыганяў з вады жывёлу, і яна стала пасвіцца. Паміж кароў важна пахаджвалі буслы.
А чаго яны разам?..
Каровы выганяюць з травы жаб, а буслы іх ловяць, прыглядзіся!
Узаемная дапамога?!. Якая гармонія, якая прыгажосць, якое неба!..
А ты яшчэ ездзіш за граніцу шукаць хараства! Што тваё мора, што чужая Швейцарыя, паглядзі на свой край як след!
О божа мілы!
Пры чым тут твой бог?
Янку, нельга блюзніць! — спалохана азірнулася яна, бытта нас маглі падслухаць на небе.
Во калі вазьмуся за цябе!
Я адвёў паненку ад возера і пасадзіў у жыта.
Дануся,— прыступіў я да справы,— ты ж такая вучоная, культурная і разумная паненка! Як ты можаш сур'ёзна верыць у папоўскія казкі?.. Вучыла, нябось, біялогію, ведаеш, што свет узнік не за шэсць дзён, а развіваўся мільёны гадоў!
Які ты, Янку, наіўны. Біблейская легенда аб стварэнні свету дайшла да нас ад старажытных яўрэяў. А слова «дзень» па-стараяў-рэйскаму азначае і суткі, і год, і эпоху. Шэсць сутак трэба разумець у пераносным сэнсе, кожны дзень — цэлая эпоха! Гэта ж так проста!..
Дрэнны з мяне быў настаўнік. Убачыўшы, што адразу не магу пераканаць, я зазлаваў:
Няма чым ім крыць, падтасоўваюць факты! А ты слухай! Ты вер ім!.. Вер французскім кніжачкам... Ну і балда ж ты, хоць і надта вучоная ды з такой сям'і! Аб чым з табой гаварыць пасля гэтага?
Янэчку, супакойся!.. Я пастараюся ўсё-ўсё зразумець!
I тады ля возера я прачытаў Данусі палітычную лекцыю.
Я сам у той час больш адчуваў, чым разумеў, і што мог раска-заць, мне цяжка цяпер і ўявіць. Памятаю, Дануся слухала пакорна і згаджалася, што рэлігія — мінулае, а ідэі сацыялізма — будучыня на-родаў. Я палічыў, што дабіўся поспеху. Гэта мяне ўзняло ў сваіх вачах. Пачакай жа ты, князь Любецкі, падсуну табе дулю пад самы нос!
Я не вытрымаў, прыгарнуў яе і пацалаваў.
Дануся дазваляла дакрануцца толькі на адну хвілінку, бытта цалавацца коратка — злачынства меншае.
Ужо хопіць, Янку! — за кожным разам палахліва ўскрыквала яна задыханая і вырывалася.
Гэта мяне толькі дражніла. Я ганяўся за ёю па жытах, падаў у густую шчотку з пругкіх, як дрот, ядроных сцяблінак і цалаваў, цалаваў зноў.
3
Пад вечар, шчаслівыя і здаволеныя, мы вярталіся з возера.
Па дарозе абагналі п'янага дзядзьку. У абшарпанай саматканай вопратцы ён чагосьці на ноч валокся ў горад.
П'яны раптам стаў рысавацца. Абняў тэлеграфны слуп і зацягнуў маналог:
Ах, сасёначка!.. Расла ты сабе прыгож;ая ў лесе і гора не ведала! А што з табой паны зрабілі: спілавалі, абадралі, акавалі жалезам, начаплялі нейкіх чарак, дратоў, і век табе тут, беднай, гараваць! I ў дождж, і ў мароз, і ў спякоту ніхто цябе, бедную, не пашкадуе, нікому да цябе няма справы!.. Ты аж патрэскалася ад натугі, высахла ўся, цябе ўсю стачылі караеды!.. Ах мая ты сястрыч-ка, што з табой злыдні зрабілі!..
Мы засмяяліся і пайшлі далей.
На ўскраіне Вільні паказаўся прыгожанькі домік. Ля яго акон тоўпіліся людзі.
Давай пабачым, што там здарылася! — зацікавілася Дануся.
Можам...
Мы збочылі з дарогі.
Ля дзвярэй доміка з апушчанымі пад бараду пасачкамі дзяжурылі салдаты. Духавы аркестр зайграў жалобны марш.
Уціснуўшыся між людзей, мы даведаліся: у гэтым доме памёр палкоўнік.
Людзі навокал нас голасна гаманілі. Ніхто па нябожчыку не бедаваў. Гэта ўразіла Данусю, і яна ўзняла на мяне поўныя слёз вочы. А натоўпу і далей не было ніякай справы да настрою нейкай там паненачкі, у якой бацька таксама вайсковы чын.
Ты не памятаеш — у католікаў ці праваслаўных перад тым, як забіць труну, накрываюць твар нябожчыку? — абыякава пыталася нейкая жанчына.
Я адно ведаю, што ў яўрэяў пакойніка кладуць у саван. Найлепш з суровага палатна...
Ат, яму ўсё роўна!
А наро-оду сабралася!
То дзіва! Як багаты памрэ, то і апошні з хаты прэ, а як бедны-худачок — толькі попік і дзячок!
Калі ж цяпер будуць плаціць удаве?
Эт, бяда не вялікая!
Чорт яе не возьме, не бойся, заплацяць больш, чым нам з табой...
Данусі гутарка здалася дзікай, і яна пацягнула мяне за рукаў:
О-ей, які цынізм!
Прывалокся той самы п'яны дзядзька і пачаў дапытваць:
Чаму граюць, га? Чаму граюць, а не танцуюць?
— Пане, цішэй, тут чалавек памёр! — узмалілася Дануся.
Хто памёр!
Пан палкоўнік!
Будзе другі, падумаеш!
Людзі зарагаталі.
Вы п'яны! — Дануся прамовіла гэта так, бытта ад яе слоў чалавек меўся зараз жа згарэць ад сораму.
Хто п'яны? Я-а?.. Та-ак... Я, канечне, п'яны. Ну і няхай сабе!
Пане пастарунковы, тут хуліган!— паклікаў нехта паліцыян-та.
Тым часам дзядзька, дастаючы з-за пазухі бутэльку самагонкі і тыцкаючы папяровым коркам Данусі ў нос, урачыста прадэкламаваў:
Я п-п'ю не панскія ш-шанпаны —
Зямелькі роднай горкі сок,
От!
З'явіўся нарэшце паліцыянт і пад дружны рогат натоўпу дзядзьку павалок.
— Хадзем адсюль, не магу я тут больш! — расплакалася Дануся.
Я суцяшаў, а яна цвярдзіла сваё:
Я яго ведаю. Яго ўвесь горад ведае! Пан Мечыслаў Станкевіч. Адзінокі стары. Яго дзеда Мураўёў павесіў за паўстанне. Бацька за Польшчу памёр у царскай турме. Жонка памерла ў вайну ад тыфусу. Сам ён — апошні з роду Станкевічаў, у нас бываў не раз, мне гісторыі даваенныя расказваў... Увесь яго род загінуў за Польшчу, за іх, а яны такія няўдзячныя, подлыя, чаму, чаму?.. Ён ляжыць мёртвы, а яны...
Супакойся!..— Але я адчуваў, што яна па-свойму мае рацыю.— Перастань!.. Выходзіць, і ім трэба класціся ды паміраць?
Не люблю цябе, і ты такі самы цынік!
Называй мяне цынік, бляшанік — як хочаш, але ж супакойся, вазьмі сябе ў рукі!..