— Такія, як Фаменка, пра гэта не думаюць.
— А не думаюць таму, што не здольныя на гэта, — заключыў Міхась. — Давай трошкі здрамнём, а то заўтра чорт ведае што з намі будзе.
— Правільна кажаш, давай, дружа, здрамнём, — пагадзіўся Зарэмба.
Як яны перажылі тую ноч, яны і самі не ведалі. Начныя марозы яшчэ даходзілі да 15 градусаў, а кандзей гэты ніхто не апальваў. Пасінелых ад холаду іх выпусцілі ў сем гадзін раніцы і загадалі ісці ў барак на свае месцы, але на работу не выходзіць. Разам з усімі яны паснедалі і занялі на нарах свае месцы. З барака без дазволу ім таксама забаранілі выходзіць, акрамя як у туалет.
Аператыўнікі і ахоўнікі наведвалі іх праз кожных 20–30 мінут. Але як бы ні было строга, Міхась выбраў момант і завітаў да прараба, якому расказаў пра ўсё, што здарылася. Той выслухаў уважліва і толькі паспачуваў:
— Сам ты, Асцёрскі, вінаваты. Навошта было лезці на ражон. Ты ў лагеры захацеў праўду знайсці? Яе, калі сказаць шчыра, на волі няма, а не тое што ў гэтым пекле.
— Дык ці ж за тое, што не пайшоў на работу, зноў арыштоўваць ды яшчэ і выдумляць чорт ведае што?
— А сюды ты трапіў за што? Успомні, чаго толькі ні прыпісвалі табе, каб завесці справу і ўклеіць у яе абвінавачванні, пра якія ты не толькі не чуў, але і ў сне не сніў?
— Тое было адно, а гэта зусім іншае. Тут дапамог Фаменка, які цяпер узначаліў былую маю брыгаду.
— З брыгадзіраў яго я звольню, але такія людзі без справы не застаюцца. Ён усё роўна прылепіцца яшчэ куды-небудзь, канечне, цераз трупы іншых, сабе падобных.
Прараб не памыліўся. Праз пару дзён пасля таго Міхась убачыў Фаменку на пасадзе фурмана начальніка калоны. Ён ехаў важна ў новай амуніцыі. Калі яны параўняліся, Міхась выпаліў яму:
— Ну што, гадзюка, выслужыўся? Дабіўся свайго?
— Я свайго дабіўся, а ты з Зарэмбам таксама.
— Падонак, юда! — сказаў Міхась і плюнуў яму ў твар.
— Ад падонка і чую! Ты яшчэ пашкадуеш!
— Пашкадуеш і ты, гадзюка!
Праходзіць дзень, другі, а Асцёрскага і Зарэмбу нікуды не пасылаюць, затое па-ранейшаму праз кожных 20–30 мінут іх наведваюць ахоўнікі ды аператыўнікі.
Неяк раз, калі яны ў бараку засталіся ўдвух, Зарэмба і пытае ў Міхася:
— Скажы, Асцёрскі, куды нас надумалі адпраўляць, як ты думаеш?
— А трасца іх ведае. Пэўна ж, не да цешчы на бліны. Якую-небудзь прорву знойдуць.
— А не ў цэнтральны ізалятар?
— Наўрад, каб адважыліся туды запіхнуць нас. Бо там хоць трыста грамаў на дзень, а даць трэба — не заробленых. А мы ж людзі працаздольныя. І не для таго нас завозілі ў такія месцы, каб мы сядзелі і дармовы хлеб елі. Нас бралі для таго, каб мы зараблялі і на сябе, і яшчэ на добры дзесятак дармаедаў, сярод якіх мы знаходзімся і якія на волі ходзяць з партфелямі.
— Значыць, на Калыму павязуць?
— Я думаю, што не. Там ужо і без нас хапае. Хутчэй за ўсё звязуць куды-небудзь далей ад гэтай бруднай чыгуначнай станцыі, бліжэй да Ангары, у глыб тайгі. Адтуль, хоць і гнаць будуць, дык і сам не пажадаеш уцякаць. Сотні кіламетраў па тайзе не пройдзеш.
— Калі так, то гэта яшчэ паўбяды, — павесялеў Зарэмба. — У тайзе жыць яшчэ можна. Там ёсць ягады, грыбы, арэхі. З голаду не памрэш. Кажуць, і жэньшэнь ёсць.
— Вось пра гэта я не чуў,— здзівіўся Міхась.
— А якая ў цябе прафесія на волі, брыгадзір?
— Па-першае, я ўжо не брыгадзір. А што датычыць прафесіі, скажу, — настаўнік. Для лагера не падыходзіць.
— А я — каваль, — прызнаўся Зарэмба.
— Каваль і ў гэтых месцах — хадавая прафесія. Не ведаю, чаму ты маўчыш.
— А яна мне і ў калгасе абрыдла: дзень і ноч, як дзяцел той, дзёўбаеш малатком, а карысці ад працы ніякай.
— Затое з голаду не памрэш і ў такую няміласць не трапіш, як мы вось зараз з табой.
— А хто яго ведае, можа, ты і праўду кажаш, — згадзіўся Зарэмба. — Як прыеду на новае месца, адразу ж далажу начальству ці мясцоваму кіраўніцтву.
— Мне, таварыш Зарэмба, аднаго шкада, — уздыхаючы, гаварыў Міхась. — Тут я не так даўно падаў заяву на курсы шафёраў. Абяцалі накіраваць. А цяпер, як бачыш, усяму капут… Хацелася і мне мець рабочую прафесію, ды вось твой зямляк перашкодзіў, растуды яго туды!
— Можа, у другім месцы даб’ешся?
— Не, дружа, такія магчымасці ў лагерных умовах не так часта здараюцца.
Мінулі ўжо трэція суткі «дамашняга арышту» Міхася і Зарэмбы. І вось на чацвёртыя суткі, раніцай, пасля разводу, у барак зайшоў памначальніка па працы і загадаў арыштантам збірацца ў дарогу са ўсімі сваімі рэчамі. Зборы былі нядоўгімі, таму што рэчаў асаблівых амаль што не было. Якія ў зняволенага рэчы?