Іван пераступіў парог, расшпіліў два гузікі палітона і тут жа спалохана ўсхапіўся: пад нагамі ягонымі круціўся вялізны шэры кот.
— Барсік! Псік! — гукнуў гаспадар, няўклюдным рухам запрашаючы госця прайсці ў бакавы пакой.
— Дык што… вырашылі выдаваць?
Пытанне прагучала нечакана, таму Іван і адказаў не адразу: патрабавальна нюхнуў паветра і, вызначыўшы, што ў пакоі пахне старымі газетамі і кацінымі сцакамі, кіўнуў галавой.
Палову пісьменніцкага катуха займала кніжная шафа. Тут жа стаяў дыхтоўны, прыціснуты дапатопнай друкаркай і гарою папяровага хламу стол, а над сталом вісела ўвабраная ў залачоны багет карціна. Іван мелькам зірнуў на яе і знерухомеў: пасярод неабсяжнага поля стаяў брывасты дзяцюк у кірзавых ботах і, наваліўшыся грудзінай на каморніцкую «казу», зачаравана глядзеў на асветлены ранішнім сонцам далягляд. «У. Сцяпук. “Светлая раніца”. Л. І. Брэжнеў на Коханаўшчыне», — прачытаў Іван на таблічцы.
— Валодзя Сцяпук намаляваў… па матывах маёй аповесці, — сказаўшы так, пісьменнік пакутліва ўздыхнуў. — Ездзіў у Талачын, у райкам партыі. Думаў, набудуць…
— Хто ездзіў? Сцяпук? — перапытаў Іван, але пісьменнік як і не чуў ягоных слоў; яшчэ больш спахмурнеў, змахнуў рукавом скупую мужчынскую слязіну. — Вось тое ж і з аповесцю. Цэлы год пісаў… з архіваў не вылазіў…
Пачуўшы пра архівы, Іван неўпрыкмет пацёр далоні.
— А што, знайшлі нешта? Дакументы там, ці людзей, з якімі Леанід Ільіч працаваў?
Пісьменнік адвёў вочы, пацёр вуграватую шыю.
— Столькі гадоў мінула… Дый прабыў ён у Коханаве зусім няшмат — некалькі месяцаў.
Цяпер ужо Івану давялося спахмурнець і правесці далонню па карку.
— А дзе гэты Коханаўскі раён знаходзіцца?
Пісьменнік падхапіў са стала тоўстую тэчку, ляснуў ёю па сцягне, і ў паветры расплылася і паволі растала пыльная аблачынка.
— Вось тут! — мовіў творца, тузануўшы — спачатку дрыжачымі пальцамі, а потым рэдкімі зубамі — непадатны матузок.
Развязаўшы тэчку, творца прысмаліў папяросу.
— Раён той даўно зліквідавалі, — над лысай пісьменніцкай галавой прывідным німбам узнялося колца тытунёвага дыму. — Вось, зірніце, мапа 27-га года выдання, і спіс сельсаветаў…
Мапа была дарэшты пацёртая, падраная на згібах.
— Усяго ў дваццаць сёмым годзе ў складзе раёна было дванаццаць сельсаветаў: Аболецкі, Алёнавіцкі, Палюдаўскі, Шыбецкі, Малатынскі, Сялецкі…
— А вы на месца выязджалі? — перапыніў Іван бясконцы пералік.
— Быў, — незадаволена выдыхнуў пісьменнік. — Як на добры лад, там трэба было цэлы месяц працаваць — людзей апытаць, сустрэцца з ветэранамі, а гэтыя сволачы з Саюза пісьменнікаў камандзіроўку на два дні выпісалі. Толькі і паспеў, што ў райкам зайсці ды з мясцовым краязнаўцам сустрэцца. Міла Сяргееўна… маладая яшчэ жанчына. У Коханаўскай прафтэхвучэльні працуе. Яна мяне там з адной цётухнай пазнаёміла. Цётухне восемдзесят гадоў: памятае, як у іхнай хаце, прыканцы дваццатых, каморнік жыў. Паказаў фотаздымак — паглядзела, прымружылася, кажа: «Здаецца, ён…»
— Адрас ёсць… той кабеты? — запытаўся Іван, выцягнуўшы з кішэні нататнік.
— Клічуць Сазоніхай, а жыве-е…— пісьменнік паскроб лысіну. — Як ад шашы ехаць на Коханава, дык першая вёска. Там яшчэ царква стаіць… разбураная…
— Значыцца, так, — Іван піхнуў у кішэнь нататнік, зірнуў на гадзіннік. — Зараз едзем у рэстаран і там абгаворым усе дэталі. Аповесць вашу занясу ў выдавецтва. Тэчку з дакументамі таксама забіраю. За сабраныя матэрыялы будзе налічаны дадатковы ганарар. Ну і карціну, відаць, прыхаплю, — госць прыкусіў губу, калупнуў пальцам багетавую раму, — пойдзе ў якасці ілюстрацыі да кнігі.
Іван памкнуўся зняць карціну са сцяны, да гаспадар кватэры схапіў за руку.
— Трэба ў Валодзі спытаць, — муркнуў творца няпэўным голасам.
— Ды што там пытацца… Паслязаўтра еду ў Маскву, узгадню на мастацкай радзе. Так што праз пару месяцаў, — здымаючы карціну, Іван гучна крэкнуў, — павіншуем таварыша з Дзяржаўнай прэміяй.
Іван яшчэ раз крэкнуў, здзьмуў з карціны пыл і крутнуў пальцамі, паказваючы, што яе трэба ў нешта загарнуць.
— Толькі ж глядзіце, не згубіце… — прамармытаў пісьменнік, але, сустрэўшы дакорлівы Іванавы пагляд, матлянуўся ў суседні пакой і вынес адтуль прасціну.
…Да рэстарана ехалі, трымаючы карціну над галовамі. Займала яна ўвесь салон і перад кожным святлафорам стукалася то ў задняе, то ў пярэдняе шкло. Пры гэтым вадзілу — Ваську Сёміну — даводзілася раз-поразу прыбіраць з ветравога шкла прасціну, якая вісла долу, і ціхенька мацюкацца. Пазіраючы на вадзілу ды на пісьменніка, які сядзеў на заднім сядзенні і лыпаў у змроку пужлівымі вачыма, Іван спачатку пасміхаўся, а потым закалаціўся ад смеху, і напятае карціннае палатно дробна заляпала па вадзілавай патыліцы. «Нервы», — падумаў тады Іван, умомант пасур’ёзнеў, выцер ражком прасціны ўпрэлы лабешнік. Нервам было з чаго ўсхадзіцца: выправа ў Талачын, якая адранку здавалася пустой і нікчэмнай забавай, цяпер, імжыстым адвячоркам, атачыла душу нечым цёмным, палітычна небяспечным, і вужака неўсвядомленай трывогі сціснула душу сваімі халоднымі колцамі.