«Хутка празналі, што радыяцыя...» — падумаў Залога весела пра дачнікаў. Ён глядзеў ужо не пад ногі, а ўгару — выглядаў дубок. Аж здрыгануўся, калі ледзь не з-пад ног з тугім свістам вырвалася вялікая шэрая птушка. Гэта была перапёлка. Яна спікіравала, як забітая, на зямлю і, вяла апусціўшы крылы, пабегла. Услед за ёю з-пад елкі ўпадлёт кінуліся кароткахвостыя тлустыя перапеляняткі. Іх было каля дзесятка. Яны цяжка, як камяні, упалі ў зараснік іван-чаю. І як растварыліся, толькі хісталіся ліловыя мяцёлкі кветак, асыпаючы падсохлыя пялёсткі. Дарослая перапёлка, нязграбна куляючыся, пабегла, «павяла след» убок.
«Не старайся, не старайся, не буду я чапаць тваё патомства...» — пакпіў з перапёлкі Залога і тут жа ўспомніў Клімаўскога і падумаў, што ён таксама выязджае, мабыць, з-за дзяцей. Гэта правільна, разважаў Залога, што прырода так змудравала, каб бацькі клапаціліся пра дзяцей, аберагалі іх, вучылі. І ён з сынамі, як у школе яны вучыліся, колькі папахадзіў у лес, у рыбу. Тут во якраз, у гэтых дубках, начавалі няраз. Ноч каля цяпла. Можа, воз дроў папаляць, пакуль пераначуюць. Дробны пасушнік колькі ні кладзі — гарыць як порах. Холад холадам, а без цяпла, дыму камарэча з’есць. Яны загадзя, яшчэ звечара, падсякалі адзін дубок, і дровы з яго цьмелі праз усю ноч, сілкуючы цяпло. Сыны спалі мёртвым сном, а ён дзяжурыў каля іх, аднойчы ўжо напалоханы: Коля ўсунуў ногі ў цяпло, што адгарэлі ў ботах падэшвы; прыпякло — падхапіўся, пячэ, небараку, у ногі, а ён сонны разабрацца не можа, што і чаму. Ён, Залога, паваліў яго ды сарваў боты. І смех і грэх, канечне, быў і слёзы...
Гэта былі лепшыя гады, іх не вярнуць ужо. Не вярнуць добрае, каб ім яшчэ раз парадавацца, як і не вярнуць кепскае, каб яго пералапаціць.
Ён выбраў зграбны высокі дубок, таўшчынёю з гарлач, лёгенька цюкнуў па ім. Дубок — не алешына і не бяроза нават, падсеч яго не проста. Але затое і стаіць гадамі, абалонь згніе, а стрыжань трымае. Залога скінуў пінжак, папляваў на далоні. Паўстала ў вачах: Клімаўскі на помніку з ломам плюе на далоні... Ліха чортава!
Сякера адскоквала ад дубка, як ад гумы, выскепвала маленькія трэскі, яны далёка адляталі ў траву, бялелі там; а стрыжань зусім шэры і цвёрды, як крэмень.
З перадыхамі зваліў Залога дубка, абцерабіў. Прыкінуў: тры слупкі будзе. Яшчэ адзін дубок спляжыць — і дос. Лішні будзе слуп — сабе на сядзібу ўкапае, падгніло ўжо прасла.
Ён думаў, як возьме ў конюха Пімена Кунцэвіча каня, прыедзе па гэтыя слупкі. Дробязь, а ўсё нейкія рагаткі. Вось і з канём гэтым. Дае яму Пімен каня, але заўсёды крывіцца, як скрозь зубы цэдзіць: «Бяры...» А ўсё праз тое, што пенсія ў яго не калгасная, а па лініі райана. Адчуваеш сябе ніякавата, жабраком, які просіць міласціну. З такім пачуццём пакуль прыйдзеш да конюха, усе духі выматаеш.
«Трэба перакурыць...» — падумаў ён і глянуў на пінжак.
На пінжаку сядзела чорная з блакітнымі «вочкамі» мятлушка, зводзіла і разводзіла крылы. Пырхнула, калі ён нагнуўся лезці ў кішэню па папяросы.
Ён сядзеў на зямлі, курыў, а мятлушка-назола кружылася вакол яго. І толькі як трапіла ў воблачка дыму, некуды знікла.
Дакурыўшы папяросу, ён яшчэ доўга сядзеў і глядзеў у зямлю. Не хацелася ўставаць: душа яго ссумавалася па цішыні, спакоі.
Ён ужо меў за каркам такія гады, калі можна і было на што аглянуцца. Часта чуў па радыё, бачыў па тэлевізары, чытаў у газетах, як людзі гаварылі: нягледзячы ні на што, ні на якія злыбеды, не хацеў бы сабе іншай долі. Ён не верыў гэтым людзям, лічыў, што яны або няшчырыя, або не паспыталі сапраўднага жыцця, так недзе з боку ад яго прайшлі. Як жа быць задаволеным сабою і жыццём, калі толькі і ведаў, што змагаўся, да знясілення працаваў, перамагаў страх смерці, адстойваў справядлівасць, на якую іншым было напляваць, ва ўсякім разе, з лёгкасцю закрывалі на яе вочы.
Не быў жа яго бацька ні кулаком, ні нават серадняком, але і яго котлішча разбамбілі ў трыццатым годзе тарбахваты ўсякія, распалася дружная сямейка, разляцеліся хто куды, як тыя чмялі, калі выкасіш іх гняздо на лузе. Сталінскі хапун колькі людзей, чыстых і сумленных, зусім невінаватых, вынішчыў, адправіў на той свет... Адну толькі вайну перажыць — значыць, ужо ніколі і ні пры якіх абставінах не жадаць паўтарэння свайго лёсу. А ён жа, Залога, быў цяжка паранены, ледзь выкачаўся, гніў у сырых шпіталях-зямлянках, самаручна чарвякоў выкалупваў з ран — сабе і другім... Навошта? Так, але гэта праўда. Праўда і тое, што за кроў пралітую не славу меў пасля вайны, а недавер, абразу... Можна падумаць, Мішка Кухцік вінаваты. Не стукнула б яму ў галаву, калі б час не такі быў. Усе на час прывыклі звальваць, а не на людзей. Людзі і ёсць час. Якія людзі, такі і час. У 65-м электрыку ў Залівонаўку правялі, і тут старшыня знайшоў, як паздзекавацца. Не ў калгасе — знаць, плаці за выпас, а не плоціш — адключым электраправодку. Так і зрабілі: залез на слуп калгасны манцёр і абрэзаў перамычкі. Залогу што, не прывыкаць, а дзецям якая траўма. Ва ўсіх на вёсцы ў хатах вокны белыя, а ў Залогі — цьмяна-чырвоныя, як вочы ў заплаканага чалавека...