— От, бач, Піліп,— гаварыла яна мужу,— зноў вярнуўся... З маёнтка немец прагнаў, а думаеш, адтуль ён па-добраму паехаў! І адтуль выгналі...
— Скажаш ты...— абараняў брата Піліп.— Ніхто яго не выганяў...
— Не выганяў! Я ведаю! Ён са сваёй натурай нідзе не ўжываецца... Яго і Халуста выганіць!
— З Халустам і я не ўжыўся б.
— Бо і ты такі! — ускіпела жанчына.— Абое роўныя! Абое рабое! Усе вы, Шэметы, такія задзіракі!
— Сціхні ты! Нехта ў хату ідзе.
У гэты момант Якаў і прыйшоў да брата. Ён яшчэ ў сенцах пачуў гэтую размову і зразумеў, што гавораць пра яго.
— Дзень добры! — весела павітаўся ён і, як дома, адразу сеў на лаву.
Лукер’я зірнула на яго касавата і зласнавата, але Якаў і вухам не павёў.
— Ну, дзе вашы малыя? — запытаў ён.— Тут у мяне пара цукерак завалялася, з горада яшчэ. Сёння ў сваім куфэрку знайшоў.
Лукер’ін твар крыху памякчэў.
— Меншанькі ў калысцы спіць, а тыя да бабулькі пайшлі, да мае мамы...
— То на, аддасі, як прыйдуць. Скажаш — ад дзядзькі.
Ён выняў партабак, згарнуў папяросу і падаў партабак брату.
— Куры, Піліп.
Калі зацягнуліся па першаму дыму, Піліп запытаў:
— Можа ты яшчэ не снедаў, Якаў?
— Снедаў, Піліп, не турбуйся. Хоць у Халусты і не вельмі смачнае снеданне, але я наеўся.
— Як ты з ім ладзіш?
Якаў усміхнуўся.
— Гэта ён са мной ладзіць, браце Піліп, а не я з ім.
Памаўчалі крыху. Якаў думаў аб тым, што калі яго заўсёды так будуць сустракаць у братавай сям’і, то лепш сюды не заходзіць. Але ён любіў брата, яго дзяцей і не мог цурацца іх. Трэба было нешта зрабіць, каб зламаць гэтую недарэчную варожасць.
Слухай, Піліп, і ты, Лукер’я. Мне здаецца, што ў вашай хаце я не то што зусім лішні ці непатрэбны... Вы нават баіцеся мяне...
— Што ты, Якаў...— паспрабаваў пярэчыць Піліп.
— Пачакай, брат, дай мне кончыць. Я не хачу, каб так цягнулася і надалей, бо калі і вы станеце мне чужыя, то да каго ж я зайду іншы раз... да каго прытулюся, калі мне будзе цяжка? Вы баіцеся, што я забяру сваю частку зямлі і гаспадаркі, таму і гледзіце на мяне са страхам. Дык от я кажу вам абодвум, што не трэба мне ні зямля, ні гаспадарка. Я не люблю гаспадаркі. Я і да Халусты не пайшоў бы, бо абрыдла мне работа на зямлі. Я ж слесар і каваль.
— Братачка Якаў...
— Пачакай, Піліп. Мы зробім дакумент, што я адмаўляюся ад свае часткі. От і ўсё. А калі другі раз я зайду да вас, то прымайце мяне як роднага, а не як ворага.
Лукер’я абхапіла рукамі яго за шыю, пацалавала і заплакала. Піліп абняў брата і выцер слёзы.
— Якаў, даражэнькі...— праз плач гаварыла Лукер’я.— Каб не дзеткі... Чацвёра... Хлеба ніколі не хапае да новага... Ды які хлеб... Лебяда ды мякіна... Калі на каляды чыстага спячэш, то яны яго, як булку... як булку, адно ў аднаго з рукамі рвуць... А калі на палове жыць, то ў старцы іх трэба пасылаць...
— І самому ўслед за імі...— дадаў Піліп.
— Я ўсе гэта ведаю, і няма тут чаго плакаць і апраўдвацца. Такое жыццё, і пакуль што нічога не зробіш. Але не век яно будзе такое!
— Ай, браце Якаў...— Піліп безнадзейна махнуў рукою.— Няма прасвету... Куды ні ступі, усё панскае... Сціснулі гэтых мужыкоў так, што і пікнуць нельга. Бог зямлю для ўсіх людзей стварыў, а яе паны захапілі.
— Прыйдзе час, Піліп, калі зямля народная будзе. Толькі не трэба думаць так, як думаеш ты. І... калі-небудзь пагаворым пра гэта больш, а цяпер бывайце. Трэба мне ў маёнтак схадзіць да старых сяброў.
— Не, Якаў, даражэнькі! — Лукер’я заступіла яму дарогу.— Не, я цябе так не пушчу з хаты. Папалуднуеш разам з намі.
— Так, браце Якаў, папалуднуем,— сказаў Піліп.— Лезь за стол.
Ён міргнуў Лукер’і, і яны адышлі да печы.
— Не шапчыцеся там,— сказаў Якаў.— Я ведаю, пра што вы шэпчацеся. Ідзі сюды, Піліп.
Ён выняў кашалёк, дастаў грошы і падаў Піліпу.
— Схадзі да таго Кашча Бессмяротнага, да Арлоўскага, і купі паўкварты.
Пакуль Піліп хадзіў да Арлоўскага, а Лукер’я гатавала на стол, увесь час шмыгаючы то ў сені, то з сяней, Якаў сядзеў і думаў. Думаў пра тое, як моцна трымае чалавека ў сваіх бязлітасных абцугах уласнасць. Як знявечвае яна чалавечую душу. Ён ведаў Піліпа як добрага і чулага чалавека, які не пакінуў бы суседа ў бядзе, падзяліўся б апошнім кавалкам хлеба, але гатовы быў адцурацца роднага брата толькі таму, што той мае нейкае права на яго ўласнасць. І калі брат адмовіўся ад гэтага права, чалавек змяніўся. Зніклі падазронасць, страх, з-за пазухі выпаў камень. А Лукер’я! Дасюль яна заўсёды варожа паглядала на дзевера і не вельмі таіла гэта, а цяпер нібы перарадзілася.