— Гаспадзін ураднік! Шхто не крычаў «Заб’ём немца». Ашуканцам яго называлі, бо так яно і ёсць. Гендарсан ашуканец.
— Маўчыце! Я не пра гэта ў вас пытаю!
— Дык чаго ад мяне хоча гаспадзін ураднік?
— Давайце паказанні! — крыкнуў ураднік.
— Я іх даю.
— Хто разбіў акно і патушыў лямпу?
— Я да гэтага і вяду, гаспадзін ураднік. У канторы сабралася столькі людзей, што не было дзе павярнуцца. Гендарсан не плаціў рабочым два тыдні. Прыйшлі ўсе, хто працаваў за гэты час. У такой цеснаце шкло проста выціснулі локцямі. У дзірку шугануў вецер і патушыў лямпу. Гендарсан гэта скарыстаў, бо яму не было дзе дзецца. Яму трэба было або плаціць па дамоўленасці, або ўцякаць. І ён, калі патухла лямпа, уцёк, як злодзей, праз акно.
«А ён праўду кажа, сукін сын,— падумаў ураднік.— Немец, напэўна, і ў штаны напусціў...»
— Як лоўка ў вас усё выходзіць!
— Бо так было, гаспадзін ураднік. Я нічога не выдумаў.
— Вы ведаеце Якава Шэмета?
— Шэметаў у Чыжэвічах шмат, і Якаў з іх не адзін.
— Таго Шэмета, што працуе ў Яўхіма Халусты ў Малінаўцы.
— Ведаю. Ён працаваў у маёнтку тры гады назад.
— Ён часта бывае тут?
— Часамі бывае.
— І да вас заходзіць?
— Вядома. Мы старыя знаёмыя.
— Сябры?
— Не. Я старэйшы і жанаты, ён малады і халасты.
— Гэта сяброўству не замінае... А чаго ён тут бывае?
— Не ведаю, гаспадзін ураднік. Па нядзелях тут бываюць вечарынкі. Напэўна, на вечарынкі ён і прыходзіць. Да дзевак.
— З кім ён сябруе, акрамя вас?
— Гэта мне невядома.
— З Паўлам Квітуном, напрыклад?
— Не ведаю. Запытайце ў яго.
— У нас ёсць дадзеныя, што ён сацыял-дэмакрат і праводзіць тут крамольную агітацыю.
— У мяне такіх дадзеных няма, гаспадзін ураднік. Я не разбіраюся ў такіх справах.
Беразоўскі закурыў і пачаў думаць. Не! Нічога ён тут не даб’ецца. А нешта падсвядомае падказвала яму, што ён ходзіць-бродзіць каля нечага важнага, але падысці да яго не можа, не можа злавіць павадка, а ён жа вось тут, блізка...
Ад Паўла Квітуна Беразоўскі таксама нічога не дабіўся.
Вечарэла. У канторы стала зусім змрочна. У вокны пырскаў халодны дождж. Буйныя плямы расплываліся па шкле, і Беразоўскаму стала бясконца сумна. Ён адчуў, што страшна замарыўся, прагаладаўся і змерз. Даслаў Макара па Гендарсана, а сам, ускінуўшы наапашкі шынель, пачаў хадзіць па канторы ад сцяны да сцяны. Розныя думкі прыходзілі ў галаву. Аставацца на ноч у маёнтку не было патрэбы. І наогул да Гендарсана заходзіць і не трэба і няможна. Што для яго тут зрабіў ён як ураднік? І нічога і многа. Работа тут толькі яшчэ пачынаецца, ён гэта адчуваў. Можа трэба было спачатку зрабіць вобыскі ў Вярбіцкага і Квітуна? Цікавы і, мабыць, небяспечны тып той штукар, што сядзеў без штаноў. Як яго прозвішча? Ён зірнуў у пратакол вобыску. Платон Шабуня. «Няма ў цара ў галаве»... Сукін сын!.. Паспрабуй прыдзярыся. Сам сказаў нешта падобнае: няма цара ў галаве... От мярзавец... Трэба заехаць да Арлоўскага, там пераначаваць і пагаварыць. Гэты Бессмяротны Кашч ведае ўсіх людзей навокал. Такі павук... А заўтра? Заўтра ў Малінаўку да Халусты. Ён, «ліха ма-атары яго», разумнейшы і за Гендарсана і за Арлоўскага. Што за суб’ект гэты Якаў Шэмет? Халуста сёе-тое падкажа...
Тым часам прыйшоў Гендарсан.
— Вось што, пан Гендарсан,— сказаў яму Беразоўскі.— Тое, што вы зрабілі, ужо зроблена. Я не буду прымушаць вас плаціць рабочым па пятнаццаць капеек за дзень, як вы ім абяцалі, хоць згодна тых паказанняў, якія я сёння атрымаў, і маю на гэта права...
Твар у Гендарсана выцягнуўся і пабялеў, вочы палезлі наверх.
— Можаце ніяк не плаціць. У суд на вас яны не пададуць, пісьмовых дакументаў у іх няма. Але тую бульбу, што асталася на полі ў фальварку Бярозаўцы, выбірайце як хочаце. Работніц з вёсак я не паганю на ваша поле. Не маю права. Цяпер не прыгонны лад.
Трэба ўмець нажываць грошы ў чужым маёнтку, пан Гендарсан. Вучыцеся, калі не ўмееце.
— А-а... гер ураднік...
— І заўважце! — Беразоўскі падышоў да аканома і паківаў пальцам каля яго носа.— Не рабіце беспарадку, бо вас я таксама не памілую. Беспарадкі будуць і без вашай дапамогі...
— Э-е.. гер ураднік...
— Загадайце, каб запрэглі нам каня. Ідзі, Макар, сам, ды пакладзі ў воз канюшыны. Загадай, каб насыпалі аўса. Мы ездзім не па сваёй справе.
Праз некалькі хвілін брычка з ураднікам і стражнікам пакацілася па дарозе ў сяло Чыжэвічы да Арлоўскага, які зусім не чакаў такіх гасцей.
...Павел не застаў дома Платона Шабуні. Ён зашчапіў дзверы на крук і кінуўся да коміна. Нелегальная літаратура — дзве тоненькія кніжачкі — павінна быць там, вышэй юшкі. Макар не знайшоў іх па сляпой выпадковасці. Не крануў качаргой, а то б яны ўпалі ў чалеснікі. Павел узлез на печ, выняў з коміна цагліну, усунуў у дзірку руку і абмацаў дымаход. Кніжак не было. «Што гэта такое? — абліўшыся халодным потам, падумаў ён.— Што яны — расталі ці сатлелі? Печ не палілася ўсё лета, і яшчэ невядома, калі яе будуць паліць».