Идегәй
Татар халык дастаны
© Татарстан китап нәшрияты, 2019
Китапта Байназар Әлминев (1909–1976) рәсемнәре файдаланылды
I. Туктамыш хан белән Аксак Тимер низагы һәм Котлыкыя би белән углы Идегәйнең үлемгә хөкем ителгәне
Борын үткән заманда
Болгар белән Сарайда,
Җаек белән Иделдә,
Алтын Урда, Ак Урда —
Данлы кыпчак җирендә,
Татардан туган Нугай илендә
Туктамыш[1] дигән хан булды;
Ил булганга ил булды,
Яу булганга яу булды.
Биләгәне кол булды,
Әйдәгәне мал булды.
Сарай дигән каласы,
Сиксән күчә[2] арасы,
Сары мәрмәр Алтын Таш[3]
Сигез йортка дан булды,
Аларда дан булмады.
Суна[4] тибеп каз алган
Кара лачын Төкле Аяк —
Ау лачыны бар иде,
Тугыз йортка дан булды.
Азамат ир Туктамыш —
Акбүз аты астында,
Лачыны ияр кашында,
Чирүле күлдә кош чөеп,[5]
Дәүран сөргән хан булды.
Ул дәрья да бу дәрья[6],
Ул дәрьядан Сырдәрья,
Сырдәрьядан Сәмәрканд,
Сәмәркандта утырган
Әмир Бырлас Шаһ Тимер[7]
Туктамышка хат бирде.
Ул хатында бу диде:
«Җаектан ашу Ак Түбә[8],
Иделдән ашу Күк Түбә,
Күк Түбәдә ак сарай;
Анда утырган Туктамыш —
Ул Туктамыш син булсаң,
Курымны[9] эчкән син булсаң,
Сине баккан мин булсам,
Тугрына[10] кунган Төкле Аяк
Тугыз йортка дан булса,
Аны миңа тапшыргыл».
Туктамыштай олы хан,
Укыган соң бу хатны,
Уңына торып бер бакты,
Сулына торып бер бакты,
Эченә суык боз төште —
Туң тимердәй күк булды,
Эченә кызу ут төште —
Сум[11] тимердәй кызарды.
Кызарган соң ут булды,
Аннан да үтеп ак булды.
Азамат ир Туктамыш
Анда җавап хат бирде,
Ул хатында бу диде:
«Ул дәрья да бу дәрья,
Ул дәрьядан Сырдәрья.
Сырдәрьядан Сәмәрканд;
Сәмәркандта утырган
Аягы чонтык[12] Шаһ Тимер
Әмир Бырлас син булсаң;
Аргы атасы Чыңгыз хан,
Бирге атасы Туйгуҗа,
Аннан туган Туктамыш —
Ул Туктамыш мин булсам;
Күк Түбәдә ак сарай,
Анда утырган хан булсам,
Ил булганга ил булсам,
Яу булганга яу булсам;
Кара лачын Төкле Аяк
Сиңа булмас, Шаһ Тимер!
Тугыз йортка дан булган,
Кара лачын ау кошым
Сиңа булмас, Шаһ Тимер!
Аннан кала Бүз тойгын[13] —
Ул да булмас, Шаһ Тимер!
И Шаһ Тимер, Шаһ Тимер,
Тешең җитсә, таш кимер!
Сигез йортка сыймадың,
Тугыз йортны куймадың,
Сычкан типкән бидаяк[14]
Сиңа булсын, Шаһ Тимер!»
Хат бөтелде[15], сүз бетте.
Ай бетте дә көн бетте.
Ел артыннан яз килде,
Чирүле күлгә кош килде,
Күгәл[16] белән каз килде.
Оя баскан Төкле Аяк —
Ул да бала чыгарды.
Кош чөюгә мәл килде.
Ау кошларын караган
Азамат ир Туктамыш
Аны үзенә чакыртты:
«Әй Котлыкам, кил, – диде. –
Тугыз йортка дан булган,
Оя баскан Төкле Аяк
Ике бала чыгарса,
Икесен бер сынап күрәем,
Аны миңа бир», – диде.
Котлыкыя би килде.
Кыл ефәк бау муйнында –
Ике бер тиң бала кош,
Икесе дә кулында;
Ул кошларны биргәндә,
Туктамыш хан алмады,
Бер артык күз салмады.
– Әй Котлыка би, – диде.—
Болгар белән Сарайда
Мин Туктамыш хан икән,
Тугрыма кунган Төкле Аяк
Тугыз йортка дан икән,
Аны баккан син икән,
Аны көткән мин икән,
Аннан туган ике кош —
Аны миңа бир, – диде.
Котлыкыя би анда
Янә килеп йөгенде[19].
Ул икесен янә биргәндә,
Туктамыш хан аны алды,
Тырнак очына кундырып,
Берәвен чөйде тургайга,
Берәвен чөйде күгәлгә —
Икәве дә очмады,
Тырнагыннан купмады.
Шунда белде Туктамыш
Ике бер тиң бала кош
Төкле Аяктан тумаган,
Томшыгы тома[20] яралган
Төксез аяк – бидаяк.
Азамат ир Туктамыш,
Анда күңеле бозылып,
Котлыкыя бигә әйтте:
– Тугыз йортка дан булган
Кара лачын Төкле Аяк,
Аны чөйгән мин икән,
Аны баккан син икән.
Аның ике баласын
Сорап торган мин икән.
Миңа сонып торганың —
Аягы төксез бидаяк, —
Аны үзеңә ал! – диде. —
Үз кошларым бир! – диде.
Котлыкыя би әйтте:
– Әй ханиям, ханиям,
Тугрыңа кунган Төкле Аяк
6
Ул дәрья дигәне – Җаек, бу дәрья дигәне – Идел, ягъни Иделдән ары – Җаек, Җаектан ары – Сырдәрья дигән сүз.
12
Чонтык – кыска, җитешмәгән. Аксаклыгыннан көлү. Аллегорик мәгънәсе – «хан булырга синең нәселең затсыз, артымнан җитәргә аягың кыска».
17
Котлыкыя – тарихчыларның күпчелеге күрсәтүенчә, ак мангыт ыруыннан булган. Мангыт кабиләсенең бер өлеше башлыклары Нугай мирза исемен алып, нугай дип аталып киткән.