Ханга җавап бирә алмый,
– Тәкъсирлебез падиша,
Без белмибез, – ди торды.
Туктамыштай олы хан
Тугача бине чакырды:
– Караңгыда юл тапкан,
Хәфия[106] җирдә сүз тапкан,
Яурының киң какбактай[107],
Айларың[108] өлкән тукмактай,
Кулында сазы уйнаган,
Телендә сүзе уйнаган,
Аңраучым да минем маңраучым,
Яхшы көндә җырлаучым,
Яман көндә бузлаучым[109],
Туктар улы Тугача,
Син тулгачы! – дип иде,
Иңкәеп өйгә кергәчтән,
Кул кушырып торгачтан,
Тулгай биреп аны әйтте:
– Әй ханиям, ханиям!
Син дә белмәс эш икән,
Мин дә белмәс эш икән;
Тугыз батыр агасы
Кыпчак биең бар булыр,
Белсә белер Кыпчак би,
Миннән килмәс эш икән.
Туктамыштай олы хан
Кыпчак бине өндәде:
– Куш-куш пычак асынган,
Кушалыклап[110] утау[111] тектергән,
Карагай буе ат менгән,
Мең чүкечле тимер тун[112]
Билен бишкә тарттырган,
Күгән салып каптырган,
Сиксән сөям сөңгене
Селтәмәстән кулга алган.
– Идел-йорт, Идел-йорт,
Идел эче имин йорт!
Адәм телен алмаган,
Үз раесы[113] булмаса,
Асу[114] җиргә бармаган,
Мөйтәннән туган Кыпчак би,
Син бер кереп тулгачы! – дип иде,
Мөйтәннән туган Кыпчак би
Иңкәеп өйгә кергәчтән,
Кул кушырып, тез бөгеп,
Тез астына бүрек салып,
Уң кулына бал алып,
Тулгамага килеп иде,
Кәмалның углы Киң Җанбай[115],
Кыпчакдаен батырны
Кире тартып ым итеп,
Изү[116] кагып утыртты.
Туктамыштай олы хан
Киң Җанбайга анда әйтте:
– Садагын[117] кырык нарга[118]
тарттырган,
Салтанатын Улда белән
Вылдадан[119] арттырган,
Хан алдында ат тоткан[120],
Тамагына алты хат тыккан[121] —
Кәмалның углы Киң Җанбай,
Киңәшең артык би Җанбай.
Киңәшемнең соны син,
Киң сабамның[122] куры син,
Кыпчакдаен иремне
Кире тартып утырттың,
Кобогылның асылын
Син тулгачы, – дип иде,
Анда әйтте Киң Җанбай:
– Әй ханиям, ханиям!
Син дә белмәс эш икән,
Мин дә белмәс эш икән,
Нугай иле тапмастай
Бу бер авыр төш икән.
Алты суның буенда
Камадай башы кашкарган,
Кондыздай төсе саргайган,
Азаулар теше бушаган,
Чүбин аяк ат менгән[123],
Яшьлегендә ир булган,
Судай булат бәйләгән,
Арыслан, каплан аулаган,
Җитмеш җиде ил гизгән,
Йөз туксан биш яшәгән,
Сосар бүрекле, суп тунлы,
Субра[124] дигән ерау бар,
Кобогылның асылын
Ул белмәсә, кем белер? —
Аны әйтеп Киң Җанбай,
Тәгъзим итеп туктады.
Кәмалның углы Киң Җанбай,
Ханга моны дигәндә,
– Ерау хәзер булсын! – дип,
Хан боерыгын биргәндә,
Хан чабары Байморат
Сыйпап соры бүрек киеп,
Билен тартып бер буды,
Кыл койрыгын чарт төеп,
Чапкын атка бер менде,
Юрта чаба бер җилде,
Алты суның буена
Алты көндә бер җитте.
Сыпыра сынлы ерауга
Хан боерыгын белдерде.
Алты суның буенда
Йөз туксан биш яшәгән
Азаулары какшаган,
Мөчәләре[125] йомшаган,
Чокчытлары[126] бушаган,
Төшәр дә торган яңагын
Ак ефәк тартып бәйләгән
Сыпыра сынлы суп ерау –
Атка менәр хәле юк,
Ерауны алып килә алмый,
Кире кайтты Байморат.
Кәмалның улы Киң Җанбай,
Киңәше өлкән ир Җанбай
Туктамышка аны әйтте:
– Әй ханиям, ханиям!
Сыпыра сынлы суп ерау
Сыбай[127] менеп килмәстер,
Менсә дә килә белмәстер;
Алтынлы көймә җиктергел,
Арышка сият тактыргыл,
Арбага гөлләр түктергел,
Алты кара ат җиктергел,
Күп түшәкләр түшәткел,
Мамык ястыклар ясаткыл,
Ике яхшы нөгәрең утырткыл,
Килмәс булгаймы икән, әй,
Килмәс булгаймы икән, әй?!
Туктамыш хан боерды,
Алты кара ат тоттырды,
Алтын көймәсенә җиктерде,
Арышка[128] сият[129] тактырды,
Арбага гөлләр түктерде,
Күп түшәкләр түшәтте,
Мамык ястыклар ясатты,
Ике нөгәрен утыртты,
Суп ерауга җилдертте.
Анда барып җиткәндә
Әйтеп иңде бер нөгәр:
– Суп аяклы, суп бүрекле
Сыпра сынлы суп ерау,
Тимердән азу тешең төшкән,
Йөз туксан биш яшең җиткән,