Geneza i obrona ludności polskiej przez utworzoną samoobronę w Przebrażu przed ukraińskimi nacjonalistami
Przegląd Dziennikarski
Polska w 1918 r. odrodziła się jako państwo demokratyczne. Ustawy uchwalone przez Sejm, łącznie z konstytucją z 1921 r. były fundamentem państwa, w którym przestrzegano w pełni prawa i obowiązki mniejszości narodowych. Problemy narodowościowe występowały nie tylko w Polsce i nie zawsze były łatwe do rozwiązania z uwzględnieniem interesu obu stron, tym bardziej iż wzrastały aspiracje i postulaty narodowe mniejszości. Nie bez wpływu na radykalizowanie się tych postulatów odgrywały inspiracje z zewnątrz, zwłaszcza z Moskwy i Berlina oraz z nacjonalistycznych ośrodków tych mniejszości działających poza granicami Polski. Państwo polskie nie było w stanie zaspokoić tych żądań, szczególnie dotyczących powiększania uprawnień autonomicznych, bo doprowadziłoby to nie tylko do naruszenia jedności państwa, ale jego bezpieczeństwa a nawet utraty części terytorium, bo takie żądania też były wysuwane. Dobrze zorganizowaną mniejszością byli Niemcy i Ukraińcy.
Ukraińcy zamieszkiwali południowo-wschodni obszar Polski, głównie województwa: stanisławowskie [70%], wołyńskie [70%], tarnopolskie [50%], częściowo poleskie i lwowskie. W dużych miastach [Lwów, Stanisławów, Równe] większość stanowili Polacy. Na obszarze tym utworzona została stosunkowo liczna sieć ukraińskiego szkolnictwa. Już w 1923 r. istniało ponad 700 szkół ukraińskich i ponad 2 300 szkól dwujęzycznych [polsko-ukraińskich].
W wyniki agresji III Rzeszy na Polskę 1 IX 1939 r. a kilkanaście dni później Związku Sowieckiego [17 IX] utraciła niepodległość. Należy podkreślić, że postawa żołnierzy i ludności cywilnej w tej wojnie obronnej zasługuje na powszechny szacunek [w przeciwieństwie do większości mniejszości zwłaszcza niemieckiej i ukraińskiej], bo zapoczątkowano walkę o niepodległy byt narodowy.
Ludność polska na Kresach Wschodnich w II Rzeczypospolitej [RP] w latach II wojny światowej poddana została polityce eksterminacyjnej najpierw przez Związek Sowiecki a następnie III Rzeszę. Na podstawie układu Ribbentrop-Mołotow weszły Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej do Związku Sowieckiego. Polacy traktowali władze sowieckie jako okupanta, w przeciwieństwie do znacznej części ludności ukraińskie, która pozytywnie ją oceniała. Uprzywilejowana pozycja Polaków wobec Ukraińców w okresie międzywojennym wykorzystana została przez przywódców OUN i aparat sowiecki do wywołania nastrojów antypolskich.1 Zarazem sowiecki aparat bezpieczeństwa już jesienią przystąpił do aresztowania Polaków pełniących funkcje urzędnicze i samorządowe, oficerów WP, pracowników policji, przywódców organizacji politycznych i społecznych, ziemian itd. Opracowany plan deportacji Polaków przez aparat sowiecki miał na celu deportację w głąb Związku Sowieckiego wszystkich politycznie świadomych Polaków, uważanych za wrogów systemu sowieckiego, którzy mogli zorganizować organizacje konspiracyjne i pokierować oporem. W przeprowadzonych 4 deportacjach miano wysiedlić 1,5 mln Polaków z Ziem Wschodnich II RP.
Ta akcja sowiecka zmniejszała liczę Polaków zamieszkujących też Wołyń i to o najbardziej uświadomionych, czyli była czynnikiem sprzyjającym dla OUN do utworzenia w przyszłości ukraińskiego państwa narodowego. Sedno w tym, że nastroje prosowieckie ludności ukraińskiej nie trwały długo, bo represje też ją objęły. W konsekwencji zaczęły zmieniać się w antysowieckie, ale o zabarwieniu nacjonalistycznym. Jednocześnie systematycznie zwiększała się liczba zwolenników OUN. Kierownictwo tej organizacji i wielu członków w obawie przed aresztowaniem przeniosło się na tereny okupowane przez III Rzeszę, gdzie uzyskało pomoc ze strony Abwehry.2
Abwehra przystąpiła do szkolenia kadry OUN do działań sabotażowo-dywersyjnych i wywiadowczych Zarazem dowództwo OUN Bandery przystąpiło z jej pomocą do organizowania konspiracyjnych organizacji, aby mieć przygotowane kadry do przejęcia administracji po wkroczeniu wojsk niemieckich m.in. na Ukrainę. Od XII 1940 r. przeszkolone przez Niemców grupy obu frakcji OUN przystąpiły na obszarze sowieckiej Ukrainy do akcji terrorystycznych i dywersyjnych. Kierownictwo OUN liczyło, że pod protektoratem III Rzeszy realne będzie utworzenie państwa ukraińskiego. Ukraińcy wybuch wojny sowiecko-niemieckiej powitali z entuzjazmem. W zajętym Lwowie przez Wehrmacht utworzyli rząd ukraiński, lecz został rozwiązany przez Niemców, zaś Małopolskę włączyli do Generalnego Gubernatorstwa. III Rzesza nie spełniła obietnic wobec OUN i nie wyraziła zgody na utworzenie niepodległego państwa ukraińskiego. Zarazem przystąpili do realizacji polityki wschodniej, czyli gospodarczej eksploatacji Ukrainy. Terrorem objęto ludność polską i ukraińską, z tym że Ukraińcom pozostawili szerokie pole do walki z Polakami, co w pełni wykorzystali nacjonaliści ukraińscy.
Niemcy na Wołyniu utworzyli swoją administrację. OUN podjęła działalność konspiracyjną i przystąpiła do przygotowywania się do powstania, Rozpoczęto tworzenie uzbrojonych grup ukraińskich, które wraz z upływem czasu wzrosły liczebnie i stały się oddziałami. Ich organizowanie rozpoczął na początku lata 1941 r. Taras Borowcia „Taras Bulba” w rejonie północno-wschodniego Wołynia i Polesia. Przystąpiły one do zwalczania rozbitych pododdziałów armii sowieckiej. Członkowie tych oddziałów wstąpili do tworzonej przez Niemców ukraińskiej policji, której komendantem okręgowym w Sarnach został „Taras Bulba”. Niemcy wykorzystywali policję ukraińską do zwalczania m.in. dywersyjnych grup sowieckich
Z jednej strony terror wobec ludności ukraińskiej, zwłaszcza od lata 1942 r. ściąganie wyznaczonych wysokich kontyngentów, łapanki na prace przymusowe w III Rzeszy spowodowały opór, ukrywanie się i ucieczkę do grup zbrojnych, które wystąpiły przeciwko administracji niemieckiej, ale nie tylko. Dochodziło też do napadów na rodziny polskie i mordowania jej członków. To OUN odegrała zasadniczą rolę w inspirowaniu i przeprowadzeniu ludobójstwa ludności polskiej przez podległą jej UPA. Warto zwrócić uwagę, że w początkowym okresie działania kierownictwo OUN zamierzało utworzyć regularną armię ukraińską przy pomocy władz niemieckich. Do realizacji tego zamierzenia nie doszło, bo we wrześniu 1941 i latem 1942 Niemcy dokonali masowych aresztowań działaczy OUN. Wówczas Frakcja OUN–R utworzyła Ukraińską Powstańczą Armię [UPA] 14 X 1942 r., której dowódcą został Dmytro Klaczkiwski. Zasięgiem działania objęła m.in. Wołyń. Celem UPA było utworzenie jednonarodowego, niepodległego państwa ukraińskiego o charakterze faszystowskim. Pierwszy oddział utworzono na Polesiu w połowie października 1942. Dowodził nim referent wojskowy OUN Serhij Kaczyńskij „Ostap.” Drugi oddział zorganizowano na Wołyniu pod dowództwem Hryhorija Perehijniaka „Dowbeszky-Korobky”. Następnie utworzono 3 nowe sotnie UPA. Siły UPA liczyły wówczas ok 600 uzbrojonych ludzi i wykazywały tendencje do dalszego wzrostu.
13 XI 1942 r. dokonali Ukraińcy pierwszego mordu zbiorowego w Obórkach w powiecie łuckim. Policja ukraińska z Kołek i Cumania pod dowództwem byłego nauczyciela Saczkowskiego, dokonała masowego mordu ok. 50 polskich mieszkańców wsi, za współpracę z partyzantką sowiecką [dostarczano żywność i lekarstwa]. Kobiety i dzieci oraz starszych mężczyzn spędzono do jednej stodoły i tam wymordowano, a następnie spalono, 17 mężczyzn wywieziono do Dumania i tam ich rozstrzelano. Zginęło również 3 partyzantów sowieckich. Z kolei Niemcy z policją ukraińską wymordowali ok. 200 mieszkańców wsi Jezierce 16 XII 1942 r. za rzekomy napad w dzień wcześniej na wóz z Niemcami jadący z Kostopola do Ludwipola [w rzeczywistości Ukraińcy rzucili granat 15 XII 1942 r., który kilku z nich miał zranić]. Dochodziło też do pojedynczych morderstw, np. 5 I 1943 r. we wsi Sadów w powiecie łuckim banda UPA zamordowała nadleśniczego oraz dwóch gajowych
W dniach 27 stycznia – 3 lutego 1929 w Wiedniu odbył się I kongres emigracyjnych organizacji ukraińskich, czyli Ukraińskiej Organizacji Wojskowej, Związku Ukraińskiej Młodzieży Nacjonalistycznej i Legii Ukraińskich Nacjonalistów. W wyniku ich połączenia utworzono Organizację Ukraińskich Nacjonalistów [OUN], która dążyła do zbudowania niepodległego państwa ukraińskiego na obszarze uznawanym za ukraiński o ustroju zbliżonym do faszystowskiego, czyli rozciągać się od Donu aż po Małopolskę. Od Polski zamierzano oderwać województwa: lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie. Prowadziła działalność konspiracyjną o charakterze terrorystyczno-dywersyjnym, propagandowo-oświatowym i szkoleniowym głównie w II Rzeczypospolitej. Jego członkowie nosili odznakę – tryzub.
Członkowie tej organizacji przystąpili do akcji sabotażowych głównie w Polsce południowo-wschodniej na obiekty administracyjne, głównie: tory kolejowe, urzędy pocztowe, linie telefoniczne i energetyczne a także podpalali zabudowania ludności polskiej [zwłaszcza stogi z sianem]. Przystąpiono też do przemocy wobec ludności polskiej a nawet zamachów na polityków, np. 15 czerwca 1934 na ul. Foksal w Warszawie postrzelony został przez Hryhorija Maciejkę z polecenia Stepana Bandery minister spraw wewnętrznych Bronisław Pieracki, który zmarł w szpitalu. W procesie sądowym [rozpoczął się 18 XI 1935 r. skazany został na karę śmierci 13 I 1936 r. [w wyniku amnestii zamieniono na karę dożywotniego więzienia], Celem głównym OUN było „Wypędzenie Lachów za San” oraz zlikwidowanie pojawiających się postaw ugodowych społeczności ukraińskiej wobec państwa polskiego.
Zwolennicy Bandery zażądali ustąpienia ze stanowiska Andrija Melnyka, ale bez efektu. Wówczas banderowcy zwołali w Krakowie osobny II Wielki Kongres OUN, który doprowadziło w lipcu 1940 do rozłamu na dwie frakcje OUN–R [banderowcy] i OUN–M [melnykowcy]. Tak więc w OUN istniały dwie frakcje-jedna pod dowództwem płk. Andreja Melnyka [skupiała działaczy tzw „starej generacji”] i druga kierowana przez Stepana Banderę [ należeli do niej działacze tzw. „młodej generacji”] Frakcja Bandery odgrywała dominującą rolę, chociaż obie były antypolskie.