У пачатку лістапада Гаага разам з усёй Галандыяй святкавала вялікую перамогу — адмірал Тромп дашчэнту разграміў велізарны іспанскі флот, які складаўся з сотні судоў і дваццаці двух тысяч чалавек, захапіўшы ў палон семдзесят караблёў і ўзяўшы багатыя трафеі. На галоўнай гарадской плошчы для простага люду быў прыгатаваны пачастунак, а ўвечары цёмнае неба сталіцы загарэлася святочнымі феерверкамі, забаўляючы гасцей штатгальтарскага палаца, у манежы якога зладзілі касцюмаваны балет. Багуслаў у фантастычным усходнім строі, які складаўся з пазычанага ў пана Аборскага польскага парчовага каптана, крывой турэцкай шаблі з пазалочанай рукаяткай і скручанага як на вядомай карціне фламандца ван Эйка італьянскага шаўковага цюрбана, танцаваў партыю персідскага шаха ў пары з прынцэсай Лізаветай Багемскай. Тая ў французскай сукенцы і іспанскай мантыльі была гурыей з райскіх садоў. Цалкам прадэманстраваць сваё майстэрства танцорам замінала страшная цесната: публіка, якая не ўдзельнічала ў балеце, але хацела паглядзець, запаланіла залу. Кавалерам даводзілася час ад часу адштурхоўваць разявак, каб партнёркі маглі свабодна рухацца. Сяк-так скончыўшы свой выхад, князь, штурхаючыся, адвёў прынцэсу бліжэй да акна — у перапоўненай зале не было чым дыхаць.
— Я зараз памру, калі не вып’ю чагосьці, каб падмацавацца, — прашаптала Лізавета, і Багуслаў, высунуўшыся ў акно, загадаў чэлядзі падаць віна — з-за цеснаты тая дзяжурыла на вуліцы.
Перадаўшы прынцэсе келіх, прынц узяў віна і сабе, і павярнуўся да дамы, але ад штуршка ў бок нечакана праляцеў некалькі крокаў наперад, заліў чырвонай вадкасцю яе сукенку. Злосна павярнуўся, каб правучыць нахабніка, але ўбачыў толькі спіну крыўдзіцеля, які, каб не прабівацца праз натоўп да дзвярэй, выскачыў у акно пад апладысменты разявак, якія ацанілі такую вынаходлівасць.
— Што за нахабнік? — абурыўся Багуслаў і ледзь не кінуўся следам.
Але Лізавета гучна пераконвала яго, што ўсё ў парадку, і маліла не пакідаць яе адну ў такой цеснаце.
«Нахабнік» аказаўся старэйшым сынам французскага герцага дэ Трэмуйля і сваяком штатгальтара (яго бабуля была прынцэсай з роду Аранскіх-Насаў), а граф Сольмс-Браўнфельс, які прадставіў яго Багуславу на наступны дзень за вячэрай ва ўласным доме, называў яго проста Тарэнт[145]. Шарль Анры быў аднагодкам Радзівіла, прыгажуном, як і сам Багуслаў, і забіякам, як усе французы. Аб учарашнім вечары ён памятаў толькі тое, што, уступіўшы ў спрэчку з якімсьці Брадэродам, хто хутчэй асушыць келіх шампанскага, павінен быў выпіць шэсць, каб канчаткова вызначыць пераможцу. Пасля гучных абмеркаванняў гэтага пары за сталом удалося высветліць, што, выскачыўшы ў акно, Тарэнт з маладым графам Насаў-Дзіцам правялі вясёлую ночку ў «Кульгавым сатане» з віном і гарачымі дзеўкамі. Пасля такіх сведчанняў Багуслаў вырашыў дараваць французу яго ўчынак, звярнуўшы сваю крыўду на Генрыха Казіміра Насаў-Дзіца — маладога штатгальтара Фрысландыі, Дрэнта і Гронінгэна[146], які забыўся ўзяць яго з сабой.
— Не забыўся, а не знайшоў ва ўчорашнім пекле, — апраўдваўся штатгальтар. — І потым, ты быў не адзін, а з жанчынай…
— …якая любіць размаўляць не пра каханне, а пра філасофскія матэрыі, — з сумам адазваўся Багуслаў. — Не, няхай сваімі размовамі пра жывыя субстанцыі туманіць галаву Дэкарту[147]. Я новае жыццё хацеў бы ствараць у ложку, а не ў лабараторыі! Ды па тваёй міласці мяне ледзь не разарвала ад незадаволенага жадання, пакуль я спрабаваў пераканаць прынцэсу, што яе цудоўныя вусны створаны для пацалункаў, а не для таго, каб з іх дапамогай агалошваць прамовы, ад якіх нават мой школьны настаўнік памёр бы з нуды!
— Тады, панове, толькі дуэль, — аўтарытэтна абвясціў Сольмс-Браўнфельс, своечасова ўмяшаўшыся ў размову, пакуль жарты не перараслі ў сур’ёзную сварку.
— Да першай крыві? — дзелавіта спытаў Тарэнт.
— Дап’яна… Гэй, хто-небудзь, прынясіце нам яшчэ віна!..
…Калі праз тыдзень пасля таго як яны з Генрыхам Казімірам і Тарэнтам адначасова паднеслі да горла куфлі з бургундскім, Радзівіл спрабаваў успомніць, што было потым, то мог выцягнуць з суцэльнага марыва, у якое ператварылася яго памяць, хаатычныя ўрыўкі, дзе расплывістыя абрысы аголеных жаночых вабнотаў чамусьці пераходзілі то ў нечыя п’яныя абліччы, то ў раз’юшаныя пысы. Вось яны з Тарэнтам скачуць на конях… Вось слугі цягнуць кудысьці п’янага штатгальтара, які, размахваючы шпагай, гарлапаніць, што ідзе на вайну… Вось на галаву падае неба — шэрае, халоднае, няветлівае… Бр-р… І потым стук конскіх капытоў нясе яго насустрач жудаснай чарнаце. Чыйсьці апантаны рогат закладвае вушы, і ў апраметнай цемры блукае свядомасць у пошуках святла, а затым, калі з вачэй ужо сыходзіць заслона, перад імі раптам вынырвае перакошаная пыса Тарэнта (ох, лепш бы я не прачынаўся!), і чыясьці шчодрая рука зноў улівае ў горла жыццядайную aqua vitae…[148]
146
Злучаныя Правінцыі атрымалі адзінага кіраўніка (генеральнага штатгальтара) толькі ў 1747 годзе. У часы, апісаныя ў рамане, штатгальтарамі былі: Фрыдрых-Генрых Аранскі (1584–1647), кіраўнік правінцый Галандыі, Зеландыі, Утрэхта, Гелдэрленда і Аверэйсела, і Генрых Казімір Насаў-Дзіц (1612–1640) — штатгальтар Фрысландыі і Гронінгена.
147
Рэнэ Дэкарт (1596–1650) — французскі філосаф, фізік, фізіёлаг, матэматык, заснавальнік аналітычнай геаметрыі. Падтрымліваў шматгадовую перапіску з Лізаветай Багемскай, якая цікавілася яго філасофскімі працамі. Некаторыя даследчыкі прыпісваюць гэтай пары рамантычныя адносіны.