Пані Марыя аказалася жанчынай з моцным характарам. Заўважыўшы нежаданне караля наўпрост умешвацца ў яе справу, далей стаяла на тым, што аддасць дачку за канцлера. Але пачуўшы, што кароль ні за што не дазволіць перадаць Катарыне даходы з канцлеравых старостваў, пачала вагацца. У рэшце рэшт, яна пагадзілася аддаць дачку за Януша, калі той пагодзіцца ў шлюбным кантракце запісаць жонцы на дажывотнае падвойны пасаг, на што літоўскі падкаморы ахвотна пайшоў.
Калі князь-канцлер, наведаўшыся ўвечары на абяцаны пачастунак, пачуў яе рашэнне, ён страшна разгневаўся, пагражаў, але нічога не дабіўся. Альбрэхт з’ехаў дадому, нават не пакаштаваўшы вячэры, харчы для якой сам даслаў яшчэ ранкам. Тым часам прыехаў задаволены Януш са сваімі сватамі, аднак давесці заручыны да канца яму перашкодзіў пан Грудзінскі, які таксама з’явіўся да ваяводзінай з упэўніваннямі ў дружбе. Убачыўшы Радзівіла, ён збялеў, але потым рашуча адвёў яго ўбок і сказаў:
— Я бачу, ваша княжацкая міласць таксама закахаўся ў панну Катарыну. А я люблю яе ўжо даўно і не без надзеі на ўзаемнасць. Што будзем рабіць? Як ні круці, а адзін з нас павінен саступіць.
Януш сціснуў кулакі.
— Пакуль мы з дзядзькам, як тыя двое сабак з байкі, за косткі грызліся, яна ледзь ваўку не дасталася, — сказаў ён сам сабе і, люта глянуўшы на саперніка, дадаў: — Катарыну я нікому не аддам, таму згінь з вачэй, літасцівы пан. Павер, лепш застацца без жонкі, чым без духу ў целе.
Грудзінскі прызнаў слушнасць гэтай парады, таму, павесіўшы нос, вярнуўся дадому, даўшы магчымасць Радзівілу завяршыць заручыны, смачна павячэраўшы харчамі, дасланымі раніцай князем Альбрэхтам.
Калі вечар быў у разгары, да ваяводзінай нечакана падышоў слуга:
— Там, яснавяльможная пані, — збянтэжана пераступаючы з нагі на нагу, прашаптаў ён, — прыйшоў пасланец ад князя-канцлера. Кажа, што гаспадар загадаў забраць назад усе стравы і напоі, якія ён на вячэру даслаў.
Пані Марыя красамоўна паглядзела на амаль пусты стол і развяла рукамі. Януш, пачуўшы гэта, не ўтрымаўся ад іроніі:
— Хай слуга скажа князю, што ўсе яго паднашэнні на заручыны пляменніка сышлі. Калі захоча, усё тое ад’есць і адап’е ў мяне на вяселлі!
Пасля заручын князь Януш адаслаў бацьку падрабязны ліст[88] з расповедам пра гэтую падзею. Прачытаўшы яго, князь Крыштаф схапіўся за галаву. Падступнасць князя-канцлера абурыла яго да глыбіні душы, але не такой жонкі ён спадзяваўся для адзінага сына.
— Вось ужо павесялілася Марыя Фірлеева, калі абодвух Радзівілаў у свой нерат злавіла! — князь-гетман лютаваў так, што дрыжалі сцены ў палацы, і слугі, якія добра ведалі, што лепш не трапляць пад гарачую руку, быццам распусціліся ў паветры.
Толькі княжацкі ўлюбёнец пан Мяржынскі застаўся, каб супакоіць патрона. Дачакаўшыся, пакуль Радзівіл стоміцца, пан Ян вырашыў, што настаў час уставіць некалькі слоў.
— Ды напрамілы бог, найяснейшы князь, — разважліва сказаў ён. — Заручыны — гэта яшчэ не вяселле, іх нядоўга і разарваць. Калі ты наўпрост забароніш гэты шлюб, князь Януш паслухаецца тваёй волі.
Але як князь ні злаваўся на сына, станавіцца папярок яго шчасця не захацеў.
— Забараняць не буду, хай робіць, як хоча, — вырашыў ён. — Але я добра ведаю Альбрэхта, таму спадзяюся, што ён са сваёй паразай не змірыцца. А я гэтаму перашкаджаць не буду.
Раздзел 5
АДЗІН СУПРАЦЬ УСІХ
Варшава — Кейданы
(снежань 1637 года — студзень 1638 года)
Калі каранаваныя асобы ў чымсьці больш шчаслівыя за сваіх падданых, то не ў асабістым жыцці. Гэтае правіла пацвердзіла чарговая (і грандыёзная) сварка ў сям’і найяснейшага пана, якіх каралеўскі палац пабачыў ужо нямала. Яна здзівіла да ўсяго звыклых слугаў толькі тым, што адбывалася не ў каралеўскіх пакоях, а на верхнім паверсе, дзе жыла палюбоўніца Уладзіслава Ядвіга Лушкоўская.
— Ну, не ведаю, чаму каралю так не падабаецца каралева, — паціснуў плячыма каралеўскі лекар Ворбек-Летаў, прыслухоўваючыся да грукату наверсе, дзе, відавочна, адбываліся не толькі славесныя баталіі. — У рэшце рэшт, агню ў яе крыві зусім не бракуе…
Пан Мацей меў рацыю. Агледзеўшы разгромленую вітальню ненавіснай саперніцы, Цэцылія Рэната задаволена выпрасталася і, тыцнуўшы пальцам у бок бледнай як смерць Ядвігі, да спадніцы якой туліўся спалоханы рудавалосы хлопчык, сказала:
— Diese Dirne soll aber mit ihrem Bastard aus dem Palast verschwinden, sonst kehre ich unverzuglich zuruck nach Wien![89]
Злосна зірнуўшы на караля, які нават не спрабаваў яе спыніць, пакрыўджаная жанчына пайшла да дзвярэй. Абыходзячы каралеўскую каханку, грэбліва падабрала доўгі падол пышнай сукенкі, быццам баялася запэцкацца. Зусім прыгнечаны Уладзіслаў разгублена глядзеў услед каралеве, а затым, апусціўшы галаву, моўчкі пасунуўся ў свае пакоі.
89
Ці гэтая шлюха са сваім байструком убіраецца прэч з палаца, ці я неадкладна вяртаюся ў Вену! (