Хітрасць мела поспех: ваяводзіна, пакрыўджаная ўпартым маўчаннем князя-гетмана, адбыла з дачкой у Бучач, дзе збіралася згуляць вяселле, рэзка заўважыўшы, што Януш або прыбудзе туды як жаніх з вясельнымі дружкамі, або ўвогуле Катарыны не ўбачыць. Пасля чаго князь Крыштаф радасна абвясціў, што за трыдзевяць зямель дзеля жаночых капрызаў і сам не паедзе, і сыну грошай на гэта не дасць, ды стаў чакаць непазбежнага разрыву.
— Я спрабаваў угаварыць ваяводзіну згуляць вяселле бліжэй да літоўскай мяжы, але яна і слухаць не хоча. — Януш умольна паглядзеў на караля. — Я занадта добра ведаю бацьку, ён на саступкі не пойдзе. Не знаю, што і рабіць… Але сам хутчэй у зямлю лягу, чым ад маёй Касенькі адступлюся!
Уладзіслаў заўважыў, што з часу заручын літоўскі падкаморы мала нагадваў шчаслівага жаніха. Схуднеў, змарнеў і, здавалася, страціў ахвоту да жыцця. Ганарлівае каралеўскае сэрца напоўнілася жалем да юнака, які пакутаваў на тую ж хваробу, што грызла і самога манарха. Аднак Уладзіслаў сказаў з паказной строгасцю:
— Не ведаю, як ты думаеш дзейнічаць, князь, але загадваю табе вырашыць гэтую справу. Я ў вачах падданых як ашуканец выглядаць не жадаю. Не хапала мне яшчэ апазіцыі з боку паноў Патоцкіх — яны ва Украіне цяпер стрымліваюць казацкае паўстанне…[90]
Атрымаўшы такі адказ, Радзівіл апусціў галаву і выйшаў, бо караля ён наведаў, спадзеючыся, што той дапаможа пераканаць суровага бацьку. Ішоў, не разбіраючы дарогі, і толькі скупа ківаў на вітанні прыяцеляў, і ледзь не заехаў кулаком у зубы маладому Весялоўскаму, які неасцярожна пацікавіўся, калі князь запросіць яго на вяселле. Спатыкнуўшыся на сходах, напэўна, загрымеў бы ўніз, калі б пан Глябовіч, які ішоў следам, своечасова не падхапіў яго пад руку.
— Што здарылася, князь? — спачувальна спытаўся ён. — Ты аж з твару змяніўся…
Спачатку Радзівіл хацеў адправіць Глябовіча прэч, але параненая душа патрабавала суцяшэння, таму князь адказаў:
— На душы цяжка… Не ведаю, за якія грахі мяне так бог карае…
— Можа, раскажаш? — прапанаваў пан староста. — Я, вядома, не спавядальнік, і твая вера споведзі не прызнае… Але можам і без слоў патапіць тваю бяду ў віне.
— Хадзем, — падумаўшы, пагадзіўся Януш. — Толькі папярэджваю, што сябрук я зараз не найлепшы, і ў госці цябе не запрашу, бо дома мяне ўжо і сцены душаць.
Піць пайшлі ў адну з тых корчмаў, да якіх ад палаца было шапкай дакінуць. Там часта п’янствавалі каралеўскія слугі і акцёры каралеўскай трупы, да якіх, балбаталі прыдворныя плеткары, часам далучаўся і сам кароль — вядома, інкогніта. Гаспадар, вяртлявы і хітры яўрэй, умеў заплюшчваць вочы і затыкаць вушы на тое, што яго не тычылася, а склеп быў такі, што лепш не было і ў каралеўскім палацы. Пакланіўшыся да зямлі новым наведнікам, ён без лішніх слоў пасадзіў іх у цёмны кут гасцявой залы і выставіў на стол збан рэйнскага і два алавяныя кухлі.
— Засмаж нам яшчэ самую тлустую гусь, — загадаў Януш, і калі гаспадар пабег выконваць замову, апамятаўся і паблажліва дадаў: — 3 павагі да цябе трэба было б замовіць рыбу, але я забыўся, што сёння пятніца…
Глябовіч, вядома, добра памятаў, што павінен у гэты дзень пасціцца, як усе добрыя каталікі, але не без разліку вырашыў зграшыць.
— Сёння я з радасцю евангелікам пабуду, — весела сказаў ён, разліваючы віно. — Тваё здароўе, князь.
Януш сумна ўсміхнуўся.
— Тваё здароўе, — паправіў ён. — Таму што калі бог ад мяне адвярнуўся, яно мне ўжо не спатрэбіцца.
— Расказвай! — прапанаваў Юрый.
Глябовіч выслухаў князя са шчырым спачуваннем і ні разу не перапыніў. А Януш, скінуўшы груз з душы, раззлаваўся на сябе за недарэчную адкрытасць.
— Нешта я расскуголіўся як дзеўка, а тут не скуголіць, тут дзейнічаць трэба, — рашуча сказаў ён. — Ты прабач, пане староста…
— Пра што ты кажаш князю, — сказаў Юрый. — Цябе асудзіць толькі той, хто ніколі не кахаў і замест сэрца камень мае… Што думаеш рабіць?
— Бацьку ліст напішу. Ці ён злітуецца з мяне і дасць блаславенне ды грошы на вяселле, ці я са смерцю ажанюся.
— Князь!
— Я ўжо ўсё вырашыў, — гнуў сваё Радзівіл. — Божа, хіба не з бацькавай волі я пагадзіўся на шлюб, да якога раней не меў ніякай ахвоты? І цяпер, зноў падпарадкаваўшыся, маю страціць каханую, якую мне бог прызначыў і за якую я душу нячыстаму гатовы закласці? Ці мала мая сястра гора зведала ад бацькавых шлюбных авантур… Ну, гэта не тычыцца справы… — спахапіўся ён. — Яшчэ раз прабач, Юрый, што забіваю табе галаву глупствам…
90
Гаворка ідзе пра казацкае паўстанне пад кіраўніцтвам Паўлюка (1637). Пасля яго паражэння шмат паўстанцаў, ратуючыся ад крывавай расправы, перасялілася ў Маскоўскую дзяржаву, у прыватнасці, на Дон.