— Што здарылася? — спытаў ён мушкецёра. — Гэты шэвалье са мной.
Мушкецёр моўчкі тыцнуў пальцам на капялюш Стаброўскага, з якога капала вада, але тут жа супакоіўся, бо Багуслаў, выцягнуўшы з кашалька экю[117] і непрыкметна ўклаў яго ў руку пільнаму ахоўніку. Відаць, той няблага разбіраўся ў людзях, бо, адразу ж ацаніўшы шчодрасць незнаёмца, ціха сказаў:
— Калі вы, месір, хочаце ўбачыць караля, не ідзіце ў Вялікую залу, дзе поўна сумніўнай публікі, а павярніце налева і падымецеся па малой лесвіцы проста ў каралеўскія пакоі. Яго вялікасць цяпер абедае.
Узнагародзіўшы мушкецёра за добрую падказку яшчэ адным экю, Радзівіл так і зрабіў.
Далучыўшыся да чарады басаногіх кухарчукоў у ірваных ліўрэях, якія цягнулі ўверх стравы з каралеўскай кухні, Багуслаў і яго почат бесперашкодна патрапіў у каралеўскія апартаменты. Па этыкеце, каралеўскі стол быў агароджаны бар’ерамі ад прыдворных, якія падпіралі сцены, узіраючыся, як абедае кароль. Радзівіл і яго людзі адразу ж распусціліся ў натоўпе. Стаўшы за спінай нейкага ўрадніка ў чорнай мантыі, князь нарэшце змог спакойна агледзецца.
У Людовіка XIII быў жоўты, амаль васковы твар, нездаровы колер якога падкрэслівалі доўгія завіткі чорнага парыка і белыя карункі каўняра. Каралева Ганна Аўстрыйская, якая сёння абедала разам з мужам, ужо не ўражвала асляпляльнай прыгажосцю, як у маладосці, але ззяла радасцю нечаканага мацярынства (пасля дваццаці трох гадоў бяздзетнага шлюбу!). Справа ад караля сядзеў каралеўскі гофмайстар, злева ад каралевы — лекар і духоўнік, які хрыплаватым голасам прамаўляў «Benedicite»[118]. Праслухаўшы малітву, кароль і каралева ўзялі сурвэткі, якія ім з паклонамі ўручылі невядомыя Багуславу знатныя асобы, і пачалі есці пад музыку лютніста, якая мусіла выклікаць добры настрой і апетыт. Без музыкі, зрэшты, можна было і абысціся, бо калі добрага настрою каралю, які пакутаваў ад прыступаў чорнай меланхоліі, і сапраўды не хапала, дык на адсутнасць апетыту яго вялікасць ніколі не скардзіўся. Вось і сёння, высербаўшы проста з міскі мясны суп, прыпраўлены цытрынавым сокам, манарх заеў яго мясным пірагом, паштэтам з гусінай печані, варанай цяляцінай, труфелямі ў масле, запіў кларэтам з парыжскіх вінаграднікаў і прагна кінуўся на дэсерт, які складаўся з печаных яблыкаў, салодкіх піражкоў, вафельных ражкоў і марожанага. Еў рукамі, час ад часу выціраючы тлустыя пальцы сурвэткай, бо відэлец, які ўжо даўно выкарыстоўваўся за сталом у польскіх магнатаў, тут, у Францыі, і да гэтага часу лічыўся д’ябальскай вынаходкай.
Прыдворныя назіралі за каралеўскай трапезай, глытаючы слінкі. Кароль Францыі ўсе гады свайго кіравання вёў маўклівую вайну са сваім дваром, імкнучыся ўсяляк скараціць выдаткі на яго ўтрыманне. Каралеўская эканомія закранула не толькі колькасць прыдворных і памер іх утрымання, але і харчовыя выдаткі. Не дзіўна, што як толькі каралеўская пара, наеўшыся, устала з-за стала і сышла, слугі галоднай зграяй накінуліся на рэшткі ежы.
Радзівіл быў уражаны, абураны і расчараваны. Звонку каралеўскі палац прыгаломшыў яго раскошнай архітэктурай, але ўнутры ад гэтай раскошы не было і следу. Голыя сцены, прыкрытыя габеленамі, распісаная рымскімі багамі і героямі столь, велізарны камін, каля якога абсыхаў Стаброўскі і грэліся некалькі жанчын з чырвонымі ад холаду насамі; невялікія прыступкі, на якіх, як сведчыў непрыемны пах, слугі спраўлялі натуральныя патрэбы, басаногія кухарчукі, апранутыя ў падраныя ліўрэі… Багуслаў сам не заўважыў, як вымавіў гэтыя словы ўслых, і вельмі здзівіўся, калі нейкая суровая на выгляд дзяўчына іх дапоўніла.
— Што слугі, месір, — сказала яна. — Тут і ў прыдворных кавалераў дзіркі на штанах такія, што нават прыдворныя дамы, якія не вызначаюцца сарамлівасцю, вочы хаваюць.
Гэта была Франсуаза Берто[119] — давераная камерыстка Ганны Аўстрыйскай. Багуслаў, вядома, не ведаў яе, але з ветлівасці пакланіўся. Дзяўчына міла ўсміхнулася і, выпнуўшы плоскія грудзі, сышла.
— Але тут і жанчыны! — сплюнуў ёй услед Фелкерзон. — Ніводнай прыгожанькай…
— Словам, мне тут няма чаго рабіць, — расчаравана ўздыхнуў Багуслаў. — Паехалі, як і збіраліся, у Парыж. І я вельмі спадзяюся, — з націскам сказаў ён, — што ўсе гэтыя размовы пра непераўзыдзеныя французскія рыцарскія школы, якія мне заўсёды так расхвальваў месье дзю Берт, хоць напалову праўдзівыя!
На наступны дзень адправіліся ў шлях. Брукаваная старая рымская дарога весела пятляла між зацярушаных снегам пагоркаў з замерзлымі вінаграднікамі і фруктовымі садамі ды ледзяных раўнін, на якіх летам расла гародніна і пасвілася быдла. Прыгожыя вілы парыжан, такія мірныя і дагледжаныя, утульныя заезды, дзе можна было сагрэцца куфлем кісленькага вінца, закусіўшы яго найлепшым у свеце паштэтам з гусінай пячонкі, навявалі прыемныя думкі аб вясёлым адпачынку. Снег ззяў на сонцы, мароз ласкава пашчыпваў шчокі, а на гарызонце ўжо відаць быў велізарны горад. Ён сціскаў у каменных абдымках шэсцьсот вузкіх вуліц, якім ужо даўно было цесна ў разбураных часам мурах… Парыж! Убачыўшы канчатковую мэту падарожжа, вандроўнікі прышпорылі коней і пачалі радасна абмяркоўваць французскую сталіцу, веліч якой пераўзышла іх самыя смелыя чаканні. Але, набліжаючыся да горада, пачалі спачатку цішком, а потым ужо адкрыта круціць насамі, грэбліва ўдыхаючы цяжкі пах, які несла насустрач халоднае зімовае паветра.
119
Франсуаза Берто, больш вядомая як мадам дэ Матвіль (1621–1689) — фрэйліна французскай каралевы Ганны Аўстрыйскай. Яе «Мемуары», дзе аўтар ярка апісвае прыдворнае жыццё эпохі Людовіка XIII, неаднаразова служылі матэрыялам для сусветна вядомых гістарычных раманаў («Тры мушкецёры» Аляксандра Дзюма) і некаторых раздзелаў гэтай кнігі.