— Цяпер я разумею, чаму французы абліваюцца духмянай вадой з галавы да ног, — моршчачыся ад агіды сказаў Багуслаў і, дастаўшы з рукава надушаную хусцінку, памахаў ёю перад тварам.
— Нам яшчэ пашанцавала, — заявіў пан Рэйнольд (пан Пуцята з месье Рывэ і рэчамі выехалі ў горад яшчэ раніцай, каб знайсці адпаведнае жыллё). — Уяўляю, як пахнуць усе гэтыя нечыстоты пад летнім сонцам.
— Цяпер, на шчасце, зіма, — абарваў яго ныццё Радзівіл. — Ну, наперад!
І панёсся да брамы, перад якой сабралася доўгая чарада карэт і вазоў. Абыходзячы крыклівы натоўп гандляроў, якія сварыліся так, што вушы вялі, князь пад’ехаў проста да змрочнага афіцэра, спіну якога падпіралі ўзброеныя дзідамі і алебардамі жаўнеры гарадскога апалчэння і мытнікі. Апошнія з надзеяй зіркалі на князя і яго почат, але, не заўважыўшы падазроных рэчаў, з якіх можна было б садраць падатак, расчаравана адступілі.
— Пашпарты, — буркнуў афіцэр.
Узяўшы іх у пана Рэйнольда, перагледзеў і зацікаўлена ўтаропіўся на Радзівіла.
— Почат вашай светласці ўжо ў Парыжы, — паведаміў ён, кланяючыся. — Вунь там, ля заходняй вартоўні, трэцца лёкай, яго прыслаў… такі шаноўны месье… раніцай, не жадаючы плаціць пошліну за італьянскае віно, набытае нібыта ў Руане, ледзь не разнёс нам вароты…
— Пан Пуцята гэта ўмее, — весела пагадзіўся Багуслаў і, ткнуўшы ў руку паслужліваму ваяку паў-экю, горда ўехаў у французскую сталіцу.
Сцяна з алебардаў і мушкетаў паслужліва расступілася перад ім. Ля вартоўні князь сапраўды ўбачыў лёкая, дасланага маршалкам, і ад яго даведаўся, што пан Пуцята з васьмідзесяці парыжскіх заездаў і амаль сямнаццаці тысяч дамоў выбраў для жыхарства «Усяленскі крыж» — установу, якая магла прывабіць хіба тым, што яго гаспадар быў былым гугенотам з Ла-Рашэлі. Дабраўшыся да заезду, князь без вялікага задавальнення агледзеў найлепшы, але ўсё ж цесны пакой, дзе ён меўся жыць, і здзіўлена азірнуўся на пана Пуцяту, патрабуючы тлумачэнняў.
— Падумаў, што так будзе бяспечней, — пачаў апраўдвацца выхавацель. — Гэтыя заўзятыя каталікі і цяпер мараць пра другую Варфаламееўскую ноч[120], яны могуць прынесці нам, евангелікам, купу непрыемнасцей. І калі вашай светласці спатрэбіцца падзяліць гэтае памяшканне са мною ці з Невяроўскім, нам усім хопіць месца.
— Улічваючы французскую цеснату, гэта больш чым прыстойнае жыллё — лепшага не знайсці, — падтрымаў яго Клод Рывэ. — У двух кроках ад Луўра[121] і Пале-Кардынале[122].
Хоць «два крокі» па мерках месье Рывэ адпавядалі не менш чым чатыром кварталам, Багуслаў не стаў спрачацца: французскія заезды саступалі выгодай і чысцінёй галандскім, Яна ён часцяком пакідаў начаваць у сваім пакоі, каб мець магчымасць з кімсьці пагаварыць перад сном, ну а вінаваты погляд пана Пуцяты даваў надзею, што пан маршалак нарэшце перастане бурчаць.
Радзівіл памыліўся: пан Самуэль, які ўзненавідзеў Францыю з той хвіліны, як яго нага ступіла на французскі бераг, бурчаў усё часцей. Французскія кулінарныя шэдэўры аказаліся нязвыклымі для літоўскіх страўнікаў. І хоць Радзівіл за абедзве шчакі ўплятаў стравы мэтра Піно, палохаючы пана маршалка, што абавязкова возьме да сябе на службу французскага кухара, хвалёнае французскае віно аказалася занадта кіслым нават для князя, які звыкся да венгерскіх і італьянскіх напояў. Перакаштаваўшы ўсе віны ў склепе гаспадара і прадэгуставаўшы тавар некалькіх прадаўцоў віна, запрошаных спалоханым мэтрам Піно, які з усіх сіл стараўся дагадзіць пераборлівым гасцям, князь спыніўся на салодкіх вінах французскага Поўдня. А для пераборлівага пана Пуцяты была набытая кантрабандная мальвазія, якую з-за вайны з Іспаніяй у Францыі было амаль немагчыма дастаць.
120
Варфаламееўская ноч (фр.
122
Літаральна «палац кардынала» — галоўная рэзідэнцыя кардынала Рышэлье; пасля смерці міністра перайшла ў спадчыну да каралеўскай сям’і і атрымала назву Пале-Раяль («каралеўскі палац»).