En la teruro, tumulto kaj konsterno oni ne sciis, fine, kien forkuri. La vojoj estis ŝtopitaj per objektoj, kaj en multaj malvastaj lokoj simple barikaditaj. Tiuj, kiuj rifuĝis sur foirejojn kaj placojn, en la loko, kie oni poste konstruis la Amfiteatron de Flavioj[276], apud la templo de Tero, apud la portiko de Livia kaj pli alte, apud la temploj de Junono kaj Lucino[277], same kiel inter la Deklivo Virbia kaj la malnova Eskvilina pordego, ĉirkaŭite ĉiuflanke de maro da fajro, pereis de la ardo. En la lokoj, kien la flamo ne atingis, oni trovis poste centojn da karbobruligitaj korpoj, kvankam tie kaj ie la malfeliĉuloj elŝiris pavimajn platojn kaj, por ŝirmi sin kontraŭ la varmego, eniĝis ĝisduone en la teron. Preskaŭ neniu el la familioj, loĝantaj en la mezo de la urbo, restis senmanka, tial laŭlonge de la muroj kaj ĉe ĉiuj pordegoj oni aŭdis malesperan hurladon de virinoj, vokantaj la karajn nomojn de tiuj, kiuj pereis en la interpremo aŭ en la fajro.
Kaj tial, dum unuj petegis de la dioj la almozon de kompato, aliaj blasfemis al ili pro la terurega malfeliĉo. Oni vidis maljunulojn, turnitajn al la templo de Jovo Liberiganto, kiuj etendante la brakojn, vokis: «Ci estas savanto, savu cian altaron kaj la urbon!»
La malespero tamen direktadis sin ĉefe kontraŭ la malnovajn romajn diojn, kiuj, laŭ la kompreno de la loĝantaro, havis la devon pli zorgeme ol aliaj gardi la urbon. Ili montriĝis senfortaj, do oni insultis ilin.
Aliflanke okazis, ke kiam sur la Vojo Azena montriĝis taĉmento da egiptaj pastroj, transkondukantaj statuon de Izido, kiun oni savis el la templo staranta proksime de la pordego Celimonta[278], la amaso ĵetis sin inter la taĉmenton, kromjungis sin al la veturilo, altiris ĝin ĝis la Appia pordego kaj, kaptinte la statuon, lokis ĝin en la templon de Marso, kontuzinte ĉe tio la pastrojn de tiu lasta dio, kiuj kuraĝis kontraŭstari. En aliaj lokoj oni alvokadis Serapon, Baalon aŭ Jehovon, kies konfesantoj, elsvarminte el la stratetoj en la ĉirkaŭaĵoj de Suburo kaj Transtibero, plenigadis per krioj kaj vokoj la kampojn kuŝantajn apud la muroj. En iliaj krioj sonis tamen kvazaŭ tonoj de triumfo, tial do, dum unuj el la loĝantoj aliĝis la ĥoron glorantan «la Sinjoron de la mondo», aliaj, indignigite pro tiu ĝoja bruado, penis ĝin perforte silentigi.
Tie kaj ie oni aŭdis aĝofortajn virojn, maljunulojn, virinojn kaj infanojn, kantantajn kantojn strangajn kaj solenajn, kies signifon oni ne povis kompreni, sed en kiuj ripetiĝadis ĉiumomente la vortoj: «Jen venas la juĝisto en la tago de koler’ kaj detruo».
Tiel la moviĝema kaj sendorma homa ondo ĉirkaŭadis la brulantan urbon, simile al maltrankvila maro.
Sed nenion helpis la malespero, nek la blasfemoj, nek la kantoj. La malfeliĉo ŝajnis nevenkebla, kompleta kaj senindulga kiel Fato. Apud la Amfiteatro de Pompeo ekbrulis la magazenoj de kanabo kaj ŝnuroj, da kiuj multege oni bezonis por la cirkoj, arenoj kaj ĉiaspecaj maŝinoj, uzataj ĉe cirkoludoj, kaj kune ekbrulis apudaj konstruaĵoj, entenantaj barelojn kun peĉo, per kiu oni ŝmiris la ŝnurojn. Dum kelkaj horoj la tuta parto de la urbo, trans kiu kuŝis la Kampo de Marso, lumis per tiel hele-flava flamo, ke al la rigardantoj, duonkonsciaj pro teruro, ŝajnis, ke konfuzita estas ankaŭ la ordo de tago kaj nokto kaj ke ili vidas la brilon de la suno. Sed poste sangoruĝa, unuaspekta brulo superis ĉiujn aliajn kolorojn de la flamoj. El la maro da fajro ŝprucadis al la brulruĝa ĉielo kvazaŭ grandegaj fontanoj kaj flamaj kolonoj, disblovante sin supre en fajrajn tufojn kaj plumojn; la vento forkaptadis ilin, ŝanĝadis en orajn fadenojn kaj harojn da fajreroj kaj portis for, super Kampanio, ĝis la Albana montaro. La nokto iĝadis ĉiam pli luma; la aero mem ŝajnis saturita ne nur de brilo, sed ankaŭ de flamo. Tibero fluis kvazaŭ rivero fajra. La malfeliĉa urbo ŝanĝis sin en inferon. La brulego ekposedadis ĉiam pli grandajn spacojn, konkeradis atake la montetojn, disverŝadis sin tra la valoj, inundadis la ebenaĵojn, furiozis, bruis, tondris.
Ĉapitro 45ª
Makreno, teksisto, en kies domon oni alportis Vinicion, lavis lin, provizis per vesto kaj nutris, post kio la juna tribunuso, plene reakirinte la fortojn, deklaris, ke ankoraŭ la saman nokton li komencos pluan serĉadon de Lino. Makreno, kiu estis kristano, konfirmis la vortojn de Ĥilono, ke Lino kune kun la supera pastro, Klemenso, iris en Ostrianon, kie Petro estis baptonta tutajn arojn da adeptoj de la nova instruo. La kristanoj de la kvartalo sciis, ke Lino antaŭ du tagoj konfidis sian domon al la gardado de iu Gajo. Por Vinicio ĝi prezentis pruvon, ke nek Ligia, nek Urso restis hejme kaj ke sendube ankaŭ ili iris Ostrianon.
Tiu penso estis por li grandega konsolo. Lino estis maljunulo, al kiu malfacile estis ĉiutage iri el Transtibero trans la malproksiman Nomentanan pordegon kaj reveni de tie Transtiberon, verŝajne do li ekloĝis por tiuj kelkaj tagoj ĉe iu el la konfesantoj ekster la muroj, kaj kune kun li ankaŭ Ligia kaj Urso. Tiel ili evitis la brulegon, kiu ĝenerale ne transportiĝis al la alia deklivo de la Eskvilina monteto. Vinicio vidis en ĉio antaŭgardon de Kristo; li eksentis super si lian zorgemon kaj kun koro plena je amo pli granda ol iam antaŭe, li ĵuris al li en la animo pagi per sia tuta vivo tiujn evidentajn signojn de favoro.
Tiom pli urĝe li tamen deziris atingi Ostrianon. Li retrovos Ligian, li retrovos Linon kaj Petron kaj kunprenos ilin for, en iun el siaj posedaĵoj, eĉ en Sicilion. Jen Romo flamas kaj post kelkaj tagoj restos el ĝi nur amaso da cindroj, por kio do ili restu ĉi tie, kontraŭ la katastrofo kaj kontraŭ la senbridiĝinta loĝantaro! Tie, for, ĉirkaŭos ilin taĉmentoj da disciplinemaj sklavoj, ĉirkaŭos ilin la sereno de la kamparo kaj ili vivos trankvile, sub la gardo de Kristo, benataj de Petro.
Li nur retrovu nun ilin!…
Sed tio ne estis facila afero. Vinicio memoris, kun kia peno li trabatis sin de la Vojo Appia en Transtiberon kaj kiel li devis rondiri por atingi la Havenan vojon, li do decidis ĉirkaŭiri nun la urbon de la kontraŭa flanko. Irante la Triumfan vojon, oni povis tien atingi, antaŭeniĝante laŭlonge de la rivero ĝis la ponto Emilia, kaj de tie, pasante preter Pincio[279], laŭlonge de la Kampo de Marso, apud la ĝardenoj de Pompeo, Lukulo[280] kaj Salustio, penetri sur la Vojon Nomentanan. Tio estis la plej mallonga vojo, sed same Makreno, kiel Ĥilono, malkonsilis ĝin riski. La fajro, vere, ne ekposedis ĝis nun tiun parton de la urbo, sed ĉiuj placoj kaj stratoj povis esti tute ŝtopitaj de homoj kaj iliaj havaĵoj. Ĥilono konsilis iri tra la Kampo Vatikana[281] ĝis la pordego Flaminia, tie transriveriĝi kaj paŝi pluen ekster la muroj, post la ĝardenoj Aciliaj[282], al la Sala pordego. Vinicio, post momenta hezitado, konsentis tiun konsilon.
Makreno devis gardoresti hejme, sed li provizis du mulojn, kiuj povis servi ankaŭ por la plua vojiro por Ligia. Li volis ankaŭ doni sklavon, sed Vinicio rifuzis, supozante, ke kiel jam okazis antaŭe, iu ajn taĉmento da pretorianoj, renkontita envoje, subiĝos al lia komando.
Kaj post momento li ekiris kun Ĥilono tra la Kampo Janikula al la Triumfa vojo. En liberaj lokoj tie kaj ie estis tendaroj, ili tamen trapuŝadis sin kun malpli granda peno, ĉar pliparto de la loĝantoj forkuris al la maro laŭ la Havena vojo. Post la pordego Septima[283] ili rajdis inter la rivero kaj la grandiozaj ĝardenoj de Domicia, kies potencaj cipresoj ruĝe brilis de la brulo, kvazaŭ de subiranta suno. La vojo iĝadis pli libera, nur iafoje ili devis batali kun torentoj da alfluantaj kamparanoj. Vinicio pelis la mulon, kiom li povis, kaj Ĥilono, rajdante tuj post li, parolis dum la tuta vojo kun si mem:
«Jen la brulo restis post ni kaj nun ĝi varmigas niajn dorsojn. Ankoraŭ neniam sur tiu vojo estis tiel lume en nokto. Ho Zeŭso! Se ci ne faligos pluvegon sur tiun brulon, ĝi pruvos, ke ci ne amas Romon. La homa povo ne estingos tiun fajron. Tia urbo, al kiu servis Grekujo kaj la tuta mondo! Kaj nun iu ajn greko povos rosti siajn fabojn en ĝiaj cindroj! Kiu ĝin supozus!… Kaj ne estos plu Romo, nek la romaj sinjoroj!… Kaj kiu volos paŝi sur la brulrestaĵoj, kiam ili malvarmiĝos, kaj fajfi, tiu fajfos senpune. Ho dioj, fajfi je tia mondreganta urbo! Kiu el la grekoj, aŭ eĉ el la barbaroj, povus ĝin supozi?… Tamen oni povos fajfi, ĉar amaso da cindroj, ĉu ĝi restas post fajro de paŝtistoj, aŭ post bruligita urbo, estas nur amaso da cindroj, kiujn pli aŭ malpli frue la vento disblovos.»
[277]
Lat. , epiteto aŭ sinonimo de Junono (aŭ iam de Diano), «la Lunluma diino», protektanta la akuŝantinojn.
[280]
«Lukul/o. Roma generalo (1ª jc a.K.), famiĝinta pro sia emo al lukso kaj gastronomio» [NPIV] (lat. )
[281]
Monteta tereno (lat. ) kun la Vatikana Cirko; nun tie situas la baziliko de s-ta Petro.
[283]
Kiel indikas ĝia nomo, la pordego estis konstruita sub Septimo Severo (la jaroj 146–211).