Я ведаў: жанчына, якая стаіць побач, ніколі не зможа мяне пакахаць. Адзінае яе пачуццё да мяне — агіда… Але мы з ёю дыхалі адным паветрам у гэтым глухім закінутым маёнтку. Гэтая маладая пакутніца апынулася пад шчыльным каўпаком і падсвядома шукала майго позірку, як кветка геліятропа сама цягнецца і раскрываецца да сонца. Аднак на ўсе мае нясмелыя намёкі адзіным адказам былі насмешкі, кпіны… Вось так мы і стаялі над раўнінай, дзе, нібы ў велізарным брадзільным чане, наліваліся хмельным сокам гронкі вінаграду…
А ты, Іза, што ты думала пра нашы ранішнія прагулкі, пра нашы размовы? Я і гэта ведаю, бо падслухаў, як ты казала сваёй маці (яна знарок прыехала, каб наглядаць за Марынетай):
— Ён прывучае яе да благіх думак, але ва ўсім астатнім… ніякай бяды я не бачу. Супакойвае, забаўляе яе — ну і добра!
— Самае галоўнае, каб яна не была адна, няхай забаўляе, — адказала табе маці.
Вы цешыліся, што я ўвесь час быў з Марынетай. «Але калі вернемся ў горад, трэба будзе нешта прыдумаць».
«Супакойвае, забаўляе…» — як бы ты, Іза, ні злавала на мяне, але я не магу дараваць табе гэтых слоў. Ты і сапраўды не ўбачыла ніякай небяспекі для сябе ў нашых адносінах з Марынетай… Жанчыны хутка забываюцца пра тое, што ў саміх ужо даўно перагарэла.
Удзень над раўнінай і сапраўды нічога не магло адбыцца. Хоць навокал не было ні душы, мы ўсё ж адчувалі сябе навідавоку, як на сцэне. І калі б трапіўся які чалавек, то ён убачыў бы, як над распаленай раўнінай, нібы два дрэвы, нерухома стаяць мужчына і жанчына, стаяць так блізка, нібы зрасліся ў адну істоту…
Але і нашы начныя прагулкі былі таксама нявінныя. Успамінаю адзін жнівеньскі вечар. За сталом разгарэліся бурныя спрэчкі вакол справы Дрэйфуса. Марынета разам са мной была на баку Дрэйфуса і патрабавала перасуду. Яна цяпер нават лепш за мяне ўмела ўцягваць у размову абата Ардуэна і вымушаць яго сказаць сваё слова. Ты на ўсе лады расхвальвала газетны артыкул Друмона[8], а Марынета раптам спыталася сваім дзіцячым галаском, нібы школьніца на ўроку «закону божага»:
— Месьё абат, скажыце, а хіба можна хрысціянам ненавідзець жыдоў?
На нашу радасць, абат Ардуэн у той вечар не адкруціўся туманнымі разважаннямі. Ён гаварыў пра гістарычную веліч жыдоўскага народа, яго свяшчэнную ролю сведкі спраў госпада на зямлі, пра яго наканаваны зварот да ісціннай веры… А калі Хюбэр запярэчыў, што трэба ненавідзець забойцаў Збавіцеля нашага, абат адказаў, што кожны з нас мае права ненавідзець толькі аднаго забойцу: «Самога сябе, і нікога больш…»
Ты зусім разгубілася і яхідна прабубніла, што так можна дагаварыцца да таго, што Францыю трэба аддаць чужаземцам. На шчасце абата, ты ўспомніла пра Жану д'Арк, і на ёй вы памірыліся. На ганку нехта з дзяцей усклікнуў:
— Ой, як месяц свеціць! Як прыгожа!..
Я ўстаў і пайшоў да тэрасы. Я ведаў, што Марынета пойдзе следам. Так яно і было: «Пачакайце мяне…» — пачуўся яе запыханы голас. Яна накінула на плечы баа.
Поўня стаяла над зямлёю. Яе халоднае святло залівала сялянскія хаткі, наш маёнтак, палеткі… Недзе забрахалі сабакі… Зноў цішыня… Нерухома стаялі дрэвы. «Паслухайце, а ці не зачараваў іх месяц? — спыталася Марынета. — Хоць бы адзін лісток паварушыўся!..» І раптам яна прашаптала:
— Такія ночы створаны на пакуту адзінокім людзям. А колькі закаханых у гэты момант туляцца адно да аднаго, каб падарыць шчасце, пяшчоту, радасць, надзею!..
На вейках у яе я добра бачыў слёзы. Кругом усё замерла, знямела… Жыло толькі яе трапяткое дыханне… О, Марынета!.. Што ад цябе засталося?.. Трыццаць гадоў як ты ў магіле… А я так добра помню водар тваіх валасоў у тую ноч!.. Хто ведае, можа, для таго, каб поўнасцю паверыць, што чалавек, яго цела некалі ўваскрэсне, трэба перамагчы ў сабе плоцкія ўцехі?.. Ну, а хто злоўжывае імі — панясе кару: ён не толькі не зможа паверыць у сваё ўваскрэсенне, але і ўявіць яго сабе…
Я ўзяў яе за руку, нібы хацеў суцешыць маленькае дзіця, а яна па-дзіцячы прытулілася галоўкай да майго пляча. Я прыняў гэты дар, як зямля прымае персік, што падае з дрэва. Большасць людзей не выбіраюць сабе спадарожнікаў, як не выбіраюць сабе суседзяў дрэвы… Стаяць сабе адно каля аднаго, а пераплятаюцца толькі таму, што яны разрасліся…
8
Эдуард Друмон (1844–1917), рэакцыйны журналіст, выдавец антысеміцкай газеты «La Libre Parole» («Вольнае слова»), якая вяла раз'юшаную кампанію супраць Дрэйфуса.