– Можа, я і зараз ужо прыйду… – адказаў Вакульскі, не падымаючы вачэй.
– Не зараз! – хутка адказаў Гейст. – Кабеты ніколі не даводзяць людзей да пагібелі адразу. Ці ты ўжо цалкам разлічыўся з тою асобаю?..
– Мне так здаецца.
– Ага! Толькі здаецца. Гэта кепска. На ўсялякі выпадак запомні параду. У маёй лабараторыі вельмі лёгка можна загінуць. Ды яшчэ як!..
– Прынёс нешта пан прафесар? – спытаў у яго Вакульскі.
– Кепска, кепска, – мармытаў Гейст. – Мушу шукаць купца на мой выбуховы матэрыял. А я думаў, што мы паразумеемся…
– Спачатку пакажы, пан, што прынёс? – спыніў яго Вакульскі.
– Сапраўды… – адказаў Гейст і дастаў з кішэні сярэдняга памеру скрыначку. – Зірні, – прапанаваў ён, – за што тут людзей называюць вар’ятамі!..
Скрыначка была бляшаная, замкнёная вельмі старанна. Гейст па чарзе раскручваў штыфты, якія знаходзіліся ў розных месцах, кідаючы на Вакульскага быстрыя і недаверлівыя позіркі. Раз ён нават завагаўся і зрабіў такі рух, нібы хацеў схаваць скрыначку, але перадумаў, раскруціў яшчэ пару штыфтаў, і вечка адскочыла.
У гэты момант ён зазнаў чарговую атаку падазронасці. Стары кінуўся на канапу, схаваў скрыначку за спіну і трывожна забегаў вачыма па пакоі.
– Недарэчнасць я раблю!.. – мармытаў ён. – Што за нонсенс – рызыкаваць усім дзеля першага сустрэчнага з вуліцы…
– Не давярае мне пан?.. – запытаўся не менш за яго ўзрушаны Вакульскі.
– Я нікому не давяраю, – рэзка адказаў стары. – Бо якую мне хто дасць гарантыю?.. Клятву ці слова гонару?.. Я занадта стары, каб верыць у клятвы… Толькі агульная справа неяк засцерагае ад самай подлай здрады, і тое не заўсёды…
Вакульскі паціснуў плячыма і сеў на крэсла.
– Я не прымушаю пана, – сказаў ён, – дзяліцца сваімі клопатамі. У мяне і сваіх досыць.
Гейст не зводзіў з яго вачэй, але паступова супакойваўся. Нарэшце азваўся:
– Падсунься да стала… Зірні. Што гэта?
Ён паказаў металічны шарык цёмнага колеру.
– Здаецца, гэта друкарскі сплаў[216].
– Вазьмі ў руку…
Вакульскі ўзяў шарык і здзівіўся, які той быў цяжкі.
– Гэта плаціна, – сказаў ён.
– Плаціна? – перапытаў Гейст з іранічнаю ўсмешкаю. – Вось плаціна…
І падаў яму гэткага ж памеру плацінавы шарык.
Вакульскі перакладаў абодва з рукі ў руку. Здзіўленне яго расло.
– Гэты, хіба, удвая цяжэйшы за плаціну?.. – ціха сказаў ён.
– Так, так!.. – рагатаў Гейст. – Адзін з маіх акадэмічных прыяцеляў нават назваў гэта “кампрэсаванай плацінай”… Добры выраз, праўда? На азначэнне металу, удзельная вага якога складае 30,7… Яны так заўсёды. Як толькі атрымаецца ў іх знайсці назву нечаму новаму, адразу кажуць, што растлумачылі гэта згодна з прынцыпамі ўжо вядомых законаў прыроды. Найцудоўнейшыя аслы… самыя мудрыя з усіх, што раяцца ў гэтак званым чалавецтве… А гэта пазнаеш?
– Ну, гэта шкляны брусочак, – адказаў Вакульскі.
– Ха-ха-ха!.. – рагатаў Гейст. – Вазьмі ў руку, прыгледзься… Цікавае шкло, праўда?.. Цяжэйшае за жалеза, з зярністым сколам, цудоўны праваднік цяпла і электрычнасці, яго можна стругаць… Як праўдзіва гэтае шкло ўдае метал, праўда?.. Можа, хочаш яго награваць або каваць молатам?..
Вакульскі працёр вочы. Не было сумневу, што такога шкла яшчэ ніхто на свеце не бачыў.
– А гэта?.. – спытаў Гейст, паказваючы яму іншы кавалак металу.
– Гэта, хіба, сталь.
– Не натрый і не калій?.. – пытаў Гейст.
– Не.
– Вазьмі ж у рукі гэтую сталь…
Тут ужо здзіўленне Вакульскага перарасло ледзь не ў страх: гэтая так званая сталь была лёгкая, як шматок тонкае паперы.
– У сярэдзіне, хіба, пуста?..
– Дык разрэж гэты брусочак, а калі няма чым, прыязджай да мяне. Пабачыш нашмат больш дзівосаў і зможаш рабіць з імі доследы, якія захочаш.
Вакульскі па чарзе разглядаў метал, што быў цяжэйшы за плаціну, другі – празрысты, трэці – лягчэйшы за пух… Пакуль ён трымаў іх у руках, яны здаваліся яму рэчамі самымі звычайнымі на свеце, бо ці ёсць нешта больш звычайнае, чым прадмет, які ўздзейнічае на органы пачуццяў? Але варта было аддаць узоры Гейсту, брала верх здзіўленне і недавер, здзіўленне і страх. Дык ён зноў аглядаў іх, круціў галавою, верыў і сумняваўся.
– Ну што? – спытаў Гейст.
– Ці паказваў пан гэта хімікам?
– Паказваў.
– І што яны?
– Агледзелі, пахіталі галовамі і сказалі, што гэта ашуканства і махінацыі, якімі сур’ёзная навука займацца не будзе.
– Як? Нават не рабілі доследаў? – спытаў Вакульскі.
– Не. Некаторыя з іх наўпрост казалі, што, маючы выбар паміж гвалтам над “законамі прыроды” і недаверам ўласным органам пачуццяў, лічаць за лепшае не давяраць адчуванням. Да таго ж, казалі яны, ад доследаў з падобнымі махлярствамі можна з’ехаць з глузду, і рашуча адмовіліся ад даследаванняў.
216