– Я прыйду сюды, – ціха сказаў Вакульскі.
– О, не! Не цяпер!.. – адказаў Гейст. – Ты яшчэ маеш рахункі са светам. І ў мяне ёсць грошы на некалькі гадоў, дык я не прыспешваю. Прыйдзеш сюды, калі ў цябе не застанецца ўжо ілюзій…
Ён паспешліва паціскаў яму руку ды папіхаў да дзвярэй. На ганку ён развітаўся з ім яшчэ раз і вярнуўся ў лабараторыю. Калі Вакульскі выйшаў на дзядзінец, брамка ўжо была адчыненая, а як толькі ён прайшоў праз яе да свайго фіакра, яна зачынілася.
Вярнуўшыся ў горад, Вакульскі адразу ж купіў залаты медальён, паклаў туды кавалачак новага металу і павесіў на шыю, як амулет. Ён хацеў прайсціся, але адчуў, што вулічны рух яму непрыемны, таму пайшоў да сябе.
“Чаму мне не вярнуцца? – думаў ён. – Чаму не пайсці працаваць да Гейста?..”
Ён сеў у фатэль і заглыбіўся ва ўспаміны. Бачылася яму крама Гопфера, госці ў залах, якія кпілі з яго, бачыўся ягоны вечны рухавік і мадэль паветранага балона, якім ён намагаўся кіраваць. Бачылася Кася Гопфер, якая высахла ад кахання…
“За працу!.. Чаму ж я не іду працаваць?..”
Яго позірк упаў на стол, дзе ляжаў нядаўна куплены Міцкевіч.
“Колькі разоў ужо чытаў я гэта!..” – уздыхнуў ён і ўзяў кніжку ў рукі. Кніга разгарнулася, і Вакульскі прачытаў:
“Я зрываюся з ложка, бягу стрымгалоў
Куды вочы глядзяць, я ў агні палымнею,
Тваю жорсткасць кляну цэлай лаваю слоў,
Ды цябе толькі ўбачу – раптоўна нямею,
Астываю, раблюся спакойным ізноў,
А пасля зноў гару я і... зноў камянею”[218].
“Цяпер ужо я ведаю, хто мяне гэтак зачараваў…”
Ён адчуў, як набягаюць слёзы, але стрымаўся, і твар застаўся сухі.
“Змарнавалі жыццё маё… Атруцілі два пакаленні! – прашаптаў ён. – Вось вынік вашага сентыментальнага стаўлення да кахання”.
Ён закрыў кнігу і шпурнуў яе ў куток, аж зашамацелі старонкі.
Кніга стукнулася аб сцяну, зачапілася за ўмывальнік і з сумным шамаценнем спаўзла на падлогу.
“Так табе і трэба! Там табе месца… – думаў Вакульскі. – Бо хто ж паказаў мне каханне як святую таямніцу? Хто навучыў мяне пагарджаць звычайнымі кабетамі, а шукаць недасяжны ідэал?.. Каханне – гэта радасць свету, сонца жыцця, вясёлая мелодыя ў пустыні, а ты што з яе зрабіў?.. Жалобны алтар, перад якім галосяць над растаптаным чалавечым сэрцам, як на хаўтурах!”
Потым узнікла ў яго пытанне.
“Калі паэзія атруціла тваё жыццё, дык хто ж атруціў яе самую? І чаму Міцкевіч замест таго, каб весяліцца ды сваволіць, як французскія песняры, умеў толькі тужыць ды адчайвацца?
Бо ён, як і ты, кахаў панну высокага роду[219], якая мусіла стаць узнагародаю не розуму, не працавітасці, не ахвярнасці, нават не геніяльнасці, але… грашам і тытулу…”
“Бедны пакутнік, – шаптаў Вакульскі. – Ты аддаў народу лепшае, што меў, але хіба вінаваты, што, аддаючы яму ўласную душу, разам з ёю пераліў ты і тую пакуту, якою быў прасякнуты сам? Гэта яны вінаватыя ў тваіх, маіх і нашых няшчасцях…”
Ён падняўся з фатэля і з пашанаю сабраў раскіданыя старонкі.
“Мала таго, што яны цябе мучылі, дык мусіш яшчэ адказваць і за іх правіны?.. Гэта яны вінаватыя, што тваё сэрца замест таго, каб спяваць, енчыла, як разбіты звон”.
Ён лёг на канапу і працягваў свае думы:
“Незвычайны край, у якім ужо гэтак даўно жывуць два зусім розныя народы: арыстакратыя і грамадства. Адзін кажа, што ён высакародная расліна, якая мае права высмоктваць усё і з гліны, і з глебы, а той другі – або згаджаецца з дзікімі прэтэнзіямі, або, пакрыўджаны, не мае сілы пратэставаць.
І як усё спрыяла манаполіі аднаго класа і задушэнню ў зародку іншых! Гэткая моцная была вера ў шанаванне роду, што нават сыны рамеснікаў і гандляроў або куплялі гербы, або падшываліся пад нейкія збяднелыя шляхецкія роды.
Ніхто не меў адвагі прызнаць свае ўласныя заслугі. І нават я, дурань, змарнаваў некалькі сотняў рублёў, каб купіць шляхецкі патэнт.
І мне вяртацца?... Навошта? Тут, прынамсі, бачу народ, што выкарыстоўвае ўсе здольнасці, якімі адораны род людскі. Тут кіроўныя пасады не абсела цвіль падазронае старажытнасці, а наперад выходзіць сапраўдная сіла: працавітасць, розум, воля, творчасць, веды і нават – прыгажосць ды спрыт, нават – шчырае пачуцце. Там жа працу ставяць да ганебнага слупа, а трыумфуе распуста! Той, хто зарабіў шмат грошай, носіць найменне скнары, жмінды, выскачкі. Той, хто мантачыць грошы, называецца шчодрым, бескарыслівым, высакародным… Там прастата лічыцца дзівацтвам, ашчаднасці трэба саромецца, вучонасць раўназначная вар’яцтву, сімвал артыстызму – дзіркі на локцях. Там, калі хочаш, каб цябе называлі чалавекам, трэба мець або тытул і маёнтак, або талент уплішчвацца ў вітальні. І мне туды вяртацца?..”
218
219