Але ён пачуў крокі ў браме, вярнуўся ды яшчэ раз паказаў нябожчыка… Вірскаму!..
Гэта ўжо канчаткова адбіла ахвоту ў маладых людзей, і яны, вельмі злосныя, рушылі дадому па розных баках вуліцы.
Але, калі мы на брычках іх дагналі, дык яны ізноў ішлі разам і пакланіліся нам вельмі галантна.
XXX. ДЗЁННІК СТАРОГА КРАМНІКА
Я ведаю, чаму гэтак разгаварыўся пра справу пані Стаўскае. Вось чаму…
На свеце шмат недавяркаў, і сам я часам бываю недавяркам ды сумняюся ў Божым наканаванні. Не раз, калі палітычныя справы ідуць кепска або я бачу нэндзу людскую і трыумф лайдакоў (калі дазволена ўжываць гэтае слова), дык не раз я думаю: “Дурань стары, што завецца Ігнацы Жэцкі! Ты думаеш, Напалеоны вернуцца на трон, Вакульскі зробіць нешта надзвычайнае, бо ён здольны, і будзе шчаслівы, бо заслужыў?.. Ты думаеш, варона ты загуменная, што хоць у нягоднікаў і добра ўсё спачатку, а ў пачцівых людзей – кепска, але, урэшце, кепскія будуць зганьбаваныя, а добрыя праслаўленыя?.. Гэтага ты чакаеш?.. Дык дурнота твае чаканні!.. На свеце няма ніякага парадку, ніякае справядлівасці, а толькі барацьба. Калі ў гэтай барацьбе верх бяруць добрыя, тады добра, а калі кепскія – кепска. Але, каб існавала нейкая сіла, што спрыяе толькі добрым, пра гэта і марыць забудзь… Людзі як лісце, якое вецер ганяе. Закіне на траўнік, дык ляжаць на траўніку, а ўкіне ў бруд, дык ляжаць у брудзе…”
Гэтак я не раз думаў у хвіліны паняверкі. Але працэс над паняю Стаўскаю меў вынікам тое, што я ўвераваў: добрыя людзі раней ці пазней дачакаюцца справядлівасці.
Бо, калі падумаць… Пані Стаўская – шляхетная кабета, дык павінна быць шчаслівая, Стах – чалавек надзвычайнае вартасці, дык і ён павінен быць шчаслівы. Тым часам Стах скрозь незадаволены і маркотны (аж мне плакаць часам хочацца, калі гляджу яго!), а пані Стаўскую судзілі за крадзеж…
Дык дзе тая справядлівасць, якая ўзнагароджвае добрых?
Зараз убачыш яе, чалавеча малаверны! А каб канчаткова пераканацца, што ёсць на гэтым свеце парадак, запісвай наступныя прароцтвы:
Па-першае, пані Стаўская выйдзе замуж за Вакульскага і будзе з ім шчаслівая.
Па-другое, Вакульскі адрачэцца ад свае панны Ленцкае, а шлюб возьме з пані Стаўскаю ды будзе з ёю шчаслівы.
Па-трэцяе, малы Люлю яшчэ сёлета стане французскім імператарам, назавецца Напалеонам IV, паб’е немцаў на горкі яблык і забяспечыць справядлівасць на ўсім свеце, што прадказваў яшчэ мой светлай памяці бацька.
У тым, што Вакульскі возьме шлюб з пані Стаўскаю, і што ён учыніць нешта надзвычайнае, я ўжо не маю на сённяшні дзень ніякага сумневу. Ён, праўда, яшчэ з ёю не заручыўся, нават не сватаўся, зрэшты… сам гэта яшчэ не ўсвядоміў. Але я ўжо бачу… Добра бачу, што будзе далей, і галавою гатовы паручыцца, што будзе гэтак… Ёсць у мяне палітычны нюх!
Бо пабач, што робіцца.
На другі дзень пасля працэсу Вакульскі быў увечары ў пані Стаўскае і сядзеў да адзінаццатае гадзіны. На трэці дзень ён быў у краме ў пані Мілер, прагледзеў кнігі і вельмі хваліў пані Стаўскую, аж Мілерыху гэта крыху ўзяло за жывое. А на чацвёрты дзень…
Ну, праўду кажучы, не быў ён ані ў пані Мілер, ані ў пані Стаўскае, затое са мною здарылася нешта незвычайнае.
Апоўдні (не было чамусьці пакупнікоў у краме) без дай прычыны падыходзіць да мяне хто?.. Малады Шлянгбаўм, той старазаконны, які працуе ў аддзеле рускіх тканін.
Гляджу, мой Шлянгбаўм пацірае рукі, вус у яго дагары, галава – пад столь… Думаю сабе: “З глузду ён з’ехаў, ці што?..” А той кланяецца мне, але гэтак напышліва, і кажа – ні больш, ні менш – гэтакія словы:
– Спадзяюся, пане Жэцкі, як бы там ні было, а застанемся мы добрымі прыяцелямі…
Думаю сабе: “Але ж, да д’ябла, ці не звольніў яго Стах?..” Дык адказваю:
– У маёй зычлівасці можаш быць упэўнены, пане Шлянгбаўм, што б там ні здарылася, абы не ўчыніў ты якога злачынства, пане Шлянгбаўм…
На апошніх словах зрабіў я націск, бо мой пан Шлянгбаўм выглядаў так, нібы меў намер або нашу краму купіць (што здаецца мне немагчымым), або абакрасці… што, хоць ён і пачцівы старазаконны, не здаецца мне немагчымым.
Ён, відаць, зразумеў, бо ўсміхнуўся крайком вуснаў ды пайшоў у свой аддзел. Праз чвэрць гадзіны я нібы выпадкова зазірнуў туды, але заспеў яго, як звычайна, за работаю. Нават сказаў бы, што працаваў ён яшчэ больш заўзята, чым звычайна: узбягаў на драбінку, даставаў штукі рэпсу[228] і аксаміту, раскладаў іх па шафах, словам, круціўся ваўчком.
“Не, – думаю, – гэты ўжо, хіба, не абкрадзе нас…”
Заўважыў я яшчэ, і гэта таксама мяне здзівіла, што пан Зэмба стаў прыніжана-ветлівы са Шлянгбаўмам, а на мяне пазірае крыху зверху ўніз, хоць і апасліва.
228